Dẫn nhập Lời kêu gọi gửi đến toàn thể người Công giáo Canada Bảy cam kết chúng ta có thể cùng nhau thực hiện Kiểm chứng tính chính xác Tìm kiếm góc nhìn rộng hơn Tôn trọng phẩm giá con người Mang tinh thần hiếu kỳ vào cuộc trò chuyện Phân biệt giữa ý định và tác động Ưu tiên những cuộc gặp gỡ ngoài “đời thực” Kiểm soát thời gian sử dụng trực tuyến Cùng nhau chăm lo cho công ích Câu hỏi thảo luận

ỦY BAN CÔNG LÝ VÀ HÒA BÌNH

TRỰC THUỘC HỘI ĐỒNG GIÁM MỤC CÔNG GIÁO CANADA

 

THƯ MỤC VỤ VỀ VIỆC SỬ DỤNG MẠNG XÃ HỘI

 

“Lời nói của anh em phải luôn luôn mặn mà dễ thương, để anh em biết đối đáp sao cho phải với mỗi người” (Cl 4,6)

Dẫn nhập

1. Hai mươi năm trước, hầu như ít ai trong chúng ta từng nghe đến thuật ngữ “mạng xã hội”. Thế nhưng ngày nay, mạng xã hội đã hiện diện trong hầu hết mọi khía cạnh của đời sống. Chúng ta sử dụng mạng xã hội để duy trì liên lạc với gia đình, bạn bè và những người thân ở xa. Chúng ta theo dõi tin tức địa phương, quốc gia và quốc tế qua các nền tảng này. Chúng ta kết nối với những người xa lạ có cùng sở thích và mối quan tâm. Chúng ta khám phá những sự kiện muốn tham dự và những đoạn video mang lại niềm vui, tiếng cười.

Hiện nay, 87% người Canada có truy cập internet đang hoạt động tích cực trên mạng xã hội.[1] Dự kiến đến năm 2026, con số này sẽ tăng lên 96%.[2] Trung bình, mỗi người dùng mạng xã hội tại Canađa sở hữu 6,4 tài khoản và dành khoảng 1 giờ 56 phút mỗi ngày để sử dụng các nền tảng khác nhau.[3]

2. Một mặt, có thể nói mạng xã hội chỉ đơn giản là một phương thức giao tiếp mới mà con người đã phát triển, phương thức mới nhất trong kho tàng ngày càng phong phú của các hình thức truyền thông, vốn trải dài suốt lịch sử nhân loại từ ngôn ngữ ký hiệu, lời nói cho đến chữ viết. Cũng như mọi hình thức truyền thông khác, mạng xã hội hiện hữu để phục vụ một thiện ích căn bản của con người: xây dựng những nhịp cầu nối kết giữa người với người qua việc chia sẻ thông tin.

Như Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI đã nhận định, khát vọng kết nối với người khác - bất kể bằng phương thức nào - đều là điều tốt đẹp: “Khi chúng ta thấy mình bị thu hút về phía người khác, khi chúng ta muốn hiểu họ hơn và muốn họ hiểu mình, chúng ta đang đáp lại tiếng gọi của Thiên Chúa - tiếng gọi được khắc sâu trong bản tính của chúng ta với tư cách là những hữu thể được tạo dựng theo hình ảnh và giống Thiên Chúa, Thiên Chúa của sự hiệp thông và truyền thông.”[4]

“Mạng xã hội hiện hữu để phục vụ một thiện ích căn bản của con người: xây dựng những nhịp cầu nối kết giữa người với người qua việc chia sẻ thông tin”

3. Mặt khác, mạng xã hội mang một đặc điểm riêng biệt về tốc độ và phạm vi ảnh hưởng. Chưa bao giờ trong lịch sử nhân loại, một số lượng lớn người lại có thể giao tiếp với nhau gần như tức thời như hiện nay.

Trong khi tốc độ và tầm ảnh hưởng ấy làm gia tăng đáng kể những điều tốt đẹp mà mạng xã hội có thể mang lại, chúng cũng đồng thời làm gia tăng những tác hại tiềm ẩn. Ngay cả khi không trực tiếp sử dụng mạng xã hội, chúng ta vẫn chịu ảnh hưởng bởi vai trò của nó trong việc lan truyền thông tin sai lệch, làm suy giảm văn hoá đối thoại trong đời sống xã hội, thúc đẩy tình trạng cực đoan hoá về chính trị và góp phần vào cuộc khủng hoảng sức khỏe tâm thần, đặc biệt nơi giới trẻ.

Vì thế, chúng tôi nhận thấy mạng xã hội là một thực tại cần được quan tâm và suy tư cách nghiêm túc.

4. Mới năm ngoái, Bộ Truyền thông của Tòa thánh đã công bố tài liệu suy tư mục vụ về mạng xã hội mang tựa đề Hướng tới sự hiện diện tròn đầy(Towards Full Presence). Dựa trên dụ ngôn Người Samaria nhân hậu, tài liệu này suy tư về cách thức chúng ta có thể trở thành những người thân cận đầy yêu thương đối với nhau trong môi trường trực tuyến.[5]

Trong hai thập niên qua, các Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI và Phanxicô đã không ngừng suy tư về cả những cơ hội lẫn những thách đố của mạng xã hội qua các sứ điệp cho ngày Thế giới Truyền thông Xã hội hằng năm[6], cũng như gần đây hơn trong Thông điệp Fratelli tutti – Hỡi tất cả anh em của Đức Giáo hoàng Phanxicô (2020).

Các ngài khuyến khích các Kitô hữu Công giáo mạnh dạn hiện diện trên mạng xã hội, đón nhận những nền tảng mới để vun đắp và duy trì các mối tương quan có ý nghĩa, đồng thời chia sẻ đức tin với người khác.[7] Tuy nhiên, các ngài cũng cảnh báo chống lại sự ngây thơ và thiếu cảnh giác. Thiết kế của các nền tảng cùng với các thuật toán chi phối hoạt động của chúng có thể khai thác những khuynh tiêu cực nhất nơi con người, tạo nên môi trường trực tuyến đi ngược lại các giá trị cốt lõi của Kitô giáo là chân lý và phẩm giá con người. Như Đức Giáo hoàng Phanxicô nhận định: “Các mối tương quan ảo của kỹ thuật số, không đòi hỏi những nỗ lực vun đắp tình thân, không dựa trên sự hỗ tương bền vững, cũng không xây dựng trên sự hòa hợp gắn bó theo năm tháng, thực chất chỉ là những mối tương quan mang dáng vẻ thân thiện bề ngoài mà thôi. Chúng không thực sự xây dựng cái chung”.[8] Mạng xã hội có thể tạo ra ảo tưởng rằng đang xây dựng những nhịp cầu nối kết giữa người với người, trong khi thực tế lại đang làm rạn nứt đời sống chung của chúng ta.[9]

Lời kêu gọi gửi đến toàn thể người Công giáo Canada

5. Là các giám mục Công giáo tại Canada, chúng tôi chia sẻ những niềm hy vọng cũng như những mối bận tâm mà các Đức Giáo hoàng đã bày tỏ về vai trò của mạng xã hội trong đời sống hiện đại.

Khi lắng nghe những người mà chúng tôi được trao phó trách nhiệm mục vụ trong các giáo phận, cũng như khi chính chúng tôi tham gia vào các nền tảng mạng xã hội, chúng tôi nhận thấy tiềm năng to lớn của việc đặt các phương tiện truyền thông mới này vào việc phục vụ cho viễn tượng Nước Thiên Chúa mà Chúa Giêsu đã loan báo.

Chúng tôi nhận thấy rằng những tương tác diễn ra trong môi trường trực tuyến có thể góp phần thúc đẩy tình bằng hữu giữa các dân tộc, cổ võ công lý và hòa bình trên toàn thế giới. Chúng tôi trân trọng những sáng kiến đầy sáng tạo của các giáo xứ, trường học và tổ chức Công giáo trong việc thông tin cho các tín hữu về đời sống của cộng đoàn cũng như tạo điều kiện để họ tham gia tích cực hơn vào đời sống đức tin tại địa phương.

Chúng tôi cũng nhận thấy các báo chí, truyền hình, tạp chí và tập san Công giáo đang nỗ lực đổi mới để có thể tiếp cận ngày càng nhiều người hơn. Dựa trên cách diễn tả của Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI, chúng tôi ý thức rằng trước mắt chúng ta đang mở ra một “lục địa kỹ thuật số”[10] mới để sống và chia sẻ đời sống Kitô hữu.

6. Chúng tôi đặc biệt trân trọng tinh thần truyền giáo của những người cảm thấy được mời gọi làm chứng cách minh nhiên cho đức tin Kitô giáo trên mạng xã hội: chia sẻ những tài liệu hữu ích về đức tin, mời gọi bạn bè đến tham dự sinh hoạt giáo xứ hoặc các kỳ tĩnh tâm, cũng như giới thiệu và cử hành các lễ hội cùng những thực hành đạo đức Công giáo trong môi trường trực tuyến. Chúng tôi mong ước ngày càng có nhiều sáng kiến như thế.

Tuy nhiên, đồng thời chúng tôi cũng nhận thấy rằng cách thức căn bản nhất để chúng ta làm chứng cho đức tin không phải là những điều chúng ta nói về đức tin, nhưng là chính chất lượng đời sống của chúng ta: cách chúng ta đối xử với người khác, cách chúng ta ứng xử khi bất đồng quan điểm, và cách chúng ta đón nhận những thử thách cũng như thất vọng trong cuộc sống.

Thật vậy, dù chúng ta có công khai nói về đức tin của mình trên mạng xã hội hay không, tất cả chúng ta đều được mời gọi để bảo đảm rằng cách hành xử của mình trong môi trường trực tuyến phải phản ánh các nhân đức Kitô giáo.

Chẳng hạn, nếu chúng ta chia sẻ đức tin Công giáo với người khác trong môi trường trực tuyến, nhưng lại thực hiện điều đó mà thiếu tình bác ái, sự khôn ngoan và lòng tôn trọng chân lý, thì những gì chúng ta làm có thể gây tổn hại nhiều hơn là mang lại ích lợi.[11]

“Cách thức căn bản nhất để chúng ta làm chứng cho đức tin không phải là những điều chúng ta nói về đức tin, nhưng là chính chất lượng đời sống của chúng ta: cách chúng ta đối xử với người khác, cách chúng ta ứng xử khi bất đồng quan điểm, và cách chúng ta đón nhận những thử thách cũng như thất vọng trong cuộc sống”

7. Vì thế, vào thời điểm này, chúng tôi mời gọi mọi người Công giáo tại Canada hãy dừng lại để suy tư, cả trên bình diện cá nhân lẫn cộng đoàn, về cách thức mình đang sử dụng mạng xã hội, và về việc mình có thể đóng góp như thế nào vào nỗ lực chung nhằm đem “lục địa kỹ thuật số” về cho Đức Kitô, đặc biệt qua chính chất lượng đời sống và cách hành xử của mình trong môi trường trực tuyến.

Bảy cam kết chúng ta có thể cùng nhau thực hiện

8. Ủy ban Giám mục về Công lý và Hòa bình mời gọi tất cả những người sử dụng mạng xã hội cùng tham gia với chúng tôi trong việc thực hiện bảy cam kết sau đây. Những cam kết này là một cách cụ thể để làm chứng cho các giá trị nền tảng của Kitô giáo, đồng thời góp phần xây dựng một môi trường trực tuyến lành mạnh, phục vụ công ích. Chúng ta cam kết:

Kiểm chứng tính chính xác

9. Cam kết đối với chân lý nằm ở trung tâm đời sống Kitô hữu. Thánh Tôma Aquinô, Tiến sĩ Giáo hội, định nghĩa chân lý là adaequatio rei et intellectus (“sự tương hợp giữa sự vật và trí năng”), hay nói một cách đơn giản hơn, là việc tâm trí chúng ta nhận thức sự vật đúng như chúng thực sự là.[12] Dĩ nhiên, thực tại vô cùng rộng lớn, chúng ta không bao giờ có thể nắm bắt toàn bộ thực tại trong tâm trí mình. Tuy nhiên, với tư cách là Kitô hữu, chúng ta luôn được mời gọi cố gắng để những gì mình hiểu biết và xác tín ngày càng phù hợp hơn với thực tại. Đó là một cam kết không dễ thực hiện trong môi trường mạng xã hội.

10. Khi mỗi người chúng ta cố gắng xây dựng những mối liên kết và các cộng đồng trực tuyến lành mạnh, chúng ta thực hiện điều đó trên những nền tảng ngập tràn nội dung do người khác đăng tải: có người chúng ta quen biết, có người hoàn toàn xa lạ; có người cùng chia sẻ với chúng ta thao thức tìm kiếm chân lý, nhưng cũng có người không như vậy.

Một trong những hiện tượng đáng lo ngại nhất trên mạng xã hội hiện nay là sự lan tràn của thông tin sai lệch (misinformation), thông tin xuyên tạc (disinformation) và “tin giả” (fake news). Nhiều nội dung được tạo ra nhằm lừa dối hoặc thao túng người đọc để phục vụ một chương trình nghị sự nào đó, dù là chính trị, kinh tế, xã hội hay thậm chí lợi ích cá nhân.

Đức Giáo hoàng Phanxicô nhận xét: “Chúng ta cần phải vạch trần cái gọi là ‘những chiến thuật của con rắn’ được những kẻ trá hình sử dụng để tấn công bất cứ lúc nào và nơi nào”.[13]

11. Tất cả chúng ta cần phải thận trọng trước những thông tin trực tuyến được tạo ra nhằm lừa dối hoặc thao túng người khác, bất kể động cơ phía sau là gì. Trong mọi trường hợp, chúng ta phải tránh góp phần lan truyền những nội dung như thế.

Là Kitô hữu, cam kết đối với chân lý tất yếu bao hàm cam kết đối với tính chính xác. Để xác định mức độ đáng tin cậy của những thông tin chúng ta gặp trên mạng, chúng ta có thể dựa vào nhiều phương thế khác nhau, chẳng hạn khả năng phán đoán phê phán của bản thân, cũng như việc kiểm chứng độ tin cậy của nguồn tin và tính xác thực của những khẳng định được đưa ra.

Dĩ nhiên, đôi khi vẫn có những lý do chính đáng để chia sẻ hoặc trao đổi về những thông tin còn nghi vấn hoặc chưa chắc chắn. Tuy nhiên, điều đó chỉ thích hợp khi được thực hiện trong thiện chí, xuất phát từ lòng khao khát chân lý và luôn tôn trọng phẩm giá vốn có của mỗi người cũng như công ích. Chúng ta không bao giờ được sử dụng mạng xã hội với mục đích thao túng, lừa dối người khác hay làm tổn hại đến thanh danh của bất kỳ ai.

Tìm kiếm góc nhìn rộng hơn

12. Đức Giáo hoàng Phanxicô nhắc nhở rằng một phần nguyên nhân khiến “việc nhận diện và loại bỏ tin giả trở nên khó khăn” là “do thực tế có nhiều người thường chỉ tương tác trong các môi trường kỹ thuật số với những người hợp ý với mình, nơi đó thường không có chỗ cho các quan điểm và ý kiến khác nhau”.[14] Cam kết Kitô giáo đối với chân lý không chỉ đòi hỏi chúng ta tìm kiếm điều chân thực, mà còn mời gọi chúng ta chiêm ngắm thực tại trong sự phong phú và đa diện của nó. Mối nguy của “tin giả” trên mạng xã hội luôn song hành với một nguy cơ khác, đó là hiện tượng “buồng vang” (echo chamber), nơi chúng ta chỉ tiếp nhận thông tin từ một số nguồn hạn chế và chỉ tương tác với những người có cùng quan điểm với mình. Kết quả là những gì chúng ta vốn đã tin tưởng liên tục được củng cố, thay vì được mở rộng bởi những góc nhìn mới giúp chúng ta hiểu thực tại cách đầy đủ hơn.

13. Các nền tảng mạng xã hội có lợi ích kinh tế trong việc giữ người dùng trực tuyến càng lâu càng tốt. Một trong những cách hiệu quả nhất để đạt được điều đó là các nền tảng này liên tục cung cấp cho chúng ta những thông tin và quan điểm phù hợp với sở thích hoặc những điều chúng ta vốn đã đồng tình. Khi chúng ta thể hiện sự quan tâm đến một chủ đề nào đó và dành nhiều thời gian cho chủ đề ấy, các thuật toán sẽ tiếp tục đề xuất thêm những nội dung tương tự, đồng thời kết nối chúng ta với những người có quan điểm gần giống mình. Nếu muốn thực sự sống cam kết nhìn nhận thực tại từ nhiều góc độ khác nhau, chúng ta cần chủ động tìm kiếm thông tin từ những nguồn mà thông thường mình không có khuynh hướng tiếp cận hoặc đồng thuận. Hơn nữa, để góp phần khắc phục tình trạng phân cực và xu hướng cực đoan hóa về chính trị, chúng ta nên tham khảo thông tin từ nhiều nguồn đáng tin cậy khác nhau, đồng thời xây dựng các mối tương quan trực tuyến với những người thuộc các khuynh hướng chính trị, chủng tộc, sắc tộc và tôn giáo khác nhau, miễn là họ cùng chia sẻ một thao thức chung: tìm kiếm điều chân thật.

Tôn trọng phẩm giá con người

14. Bên cạnh việc theo đuổi chân lý - cả về tính chính xác lẫn chiều rộng của góc nhìn - Đức Giáo hoàng Phanxicô nhắc nhở chúng ta rằng ngay cả khi sử dụng mạng xã hội, chúng ta vẫn phải trung thực với nhau trong môi trường trực tuyến. Suy tư về cách thức các cuộc trao đổi trên mạng xã hội thường diễn ra - kể cả giữa những người Kitô hữu - ngài nhận định: “Một lý luận cho dù không ai bắt bẻ vào đâu được, và dựa trên những sự kiện không thể phủ nhận, nhưng nếu nó được dùng để làm tổn thương người khác và làm mất uy tín của người đó trước mắt người khác, thì bất kể nó có vẻ đúng đến đâu đi nữa, nó cũng không phải là sự thật.”[15] Một cam kết trọn vẹn đối với chân lý luôn bao hàm sự quan tâm đến chính nhân vị của người khác.

“Một cam kết trọn vẹn đối với chân lý luôn bao hàm sự quan tâm đến chính nhân vị của người khác”

15. Việc luôn ghi nhớ rằng phía sau màn hình là một con người thực sự không phải lúc nào cũng dễ dàng. Trên phần lớn các nền tảng mạng xã hội, chúng ta chỉ nhìn thấy một bức ảnh đại diện nhỏ bé của người đối diện hoặc thậm chí không có gì cả. Điều đó có thể khiến chúng ta vô tình đối xử với người khác như thể họ chỉ là tập hợp những suy nghĩ, quan điểm hay lập trường mà họ bày tỏ. Thật dễ quên rằng đằng sau những ý kiến ấy là những con người bằng xương bằng thịt, giống như chính chúng ta: Họ cũng có những ngày vui và những ngày buồn, cũng trải qua nhiều cung bậc cảm xúc khác nhau, cũng phạm sai lầm và đang phải đối diện với những phức tạp của cuộc sống. Ngay cả khi chúng ta không đồng ý với điều người khác đăng tải, hoặc khi chúng ta cho rằng quan điểm của họ là sai lầm, chúng ta vẫn phải duy trì cam kết đối xử với họ bằng sự tôn trọng dành cho phẩm giá con người.

16. Đáng tiếc thay, ngay cả những người tha thiết với việc chia sẻ đức tin Công giáo đôi khi cũng không tránh khỏi những thất bại trong lãnh vực này. Đức Giáo hoàng Phanxicô nhắc nhở: “Ngay cả trong các phương tiện truyền thông Công giáo, các giới hạn có thể bị vượt qua, phỉ báng và vu khống có thể trở nên như cơm bữa”.[16] Điều quan trọng là phải luôn có sự hòa hợp giữa chân lý mà chúng ta muốn truyền đạt và cách thức chúng ta truyền đạt chân lý ấy. Chúng ta không thể dẫn người khác đến gặp gỡ Thiên Chúa là Tình Yêu nếu chính cách thức giao tiếp của chúng ta lại thiếu tình yêu.

17. Trong khi chúng ta cần “cương quyết” nhận diện những thông tin sai lệch và can đảm trình bày quan điểm của mình, thì chúng ta cũng phải luôn “dịu dàng” đối với con người. Điều đó đòi hỏi chúng ta biết giả định thiện chí nơi người khác và không đồng nhất các ý tưởng với chính nhân vị của họ. Chúng tôi mời gọi những người sử dụng mạng xã hội tránh mọi hình thức công kích cá nhân (ad hominem), tức là tấn công con người thay vì phản biện các ý tưởng của họ. Chúng tôi cũng mời gọi mọi người đừng đăng tải bất kỳ bình luận nào trên mạng mà mình không sẵn sàng nói với người ấy trong một cuộc gặp gỡ trực tiếp, trước sự hiện diện của những anh chị em Kitô hữu khác.

Mang tinh thần hiếu kỳ vào cuộc trò chuyện

18. Một cách quan trọng để chúng ta thể hiện cam kết tôn trọng phẩm giá con người khi bất đồng là khởi đầu bằng giả định rằng có thể vẫn còn điều gì đó trong quan điểm hoặc hành vi của người khác mà chúng ta chưa hiểu hết. Thay vì bước vào cuộc trò chuyện trực tuyến bằng những lời phản bác, chúng ta có thể bắt đầu bằng cách tự đặt cho mình một vài câu hỏi: Phải chăng sự khác biệt giữa chúng ta xuất phát từ việc chúng ta có những nguồn thông tin và tiếp cận các dữ kiện khác nhau? Phải chăng sự khác biệt ấy đến từ việc mỗi bên cân nhắc và giải thích các dữ kiện theo những cách khác nhau? Tại sao vấn đề này lại quan trọng đối với người kia? Điều gì đang là mối bận tâm sâu xa của họ? Vấn đề này có thể tác động thế nào đến đời sống của họ? Chủ đề này có thể khơi lên nơi họ những nỗi sợ hãi hoặc lo âu nào? Nếu quyết định tham gia vào cuộc trò chuyện trực tuyến với người khác, chúng ta có thể bắt đầu từ thái độ hiếu kỳ chân thành. Bất cứ điều gì chúng ta đăng tải để hồi đáp cũng phải nhằm mở ra đối thoại, chứ không khép lại đối thoại bằng việc chỉ trao đổi qua lại những luận điểm tranh cãi.

19. Đức Giáo hoàng Phanxicô nói rất thẳng thắn về những phẩm chất cần thiết để tham gia vào một cuộc đối thoại đích thực: “Trong môi trường kỹ thuật số, đâu là điều giúp chúng ta lớn lên trong tình người và hiểu biết lẫn nhau? Chẳng hạn, chúng ta cần phục hồi ý nghĩa nào đó của sự khoan thai và điềm tĩnh. Điều này đòi phải có thời gian và khả năng thinh lặng để lắng nghe”.[17] Trên các nền tảng mạng xã hội, nhịp trao đổi nhanh, liên tục, cùng với việc thiếu vắng nhiều dấu hiệu phi ngôn ngữ cho thấy lời nói của chúng ta đang được tiếp nhận như thế nào - và trong một số trường hợp, còn bị giới hạn bởi số ký tự được phép sử dụng - khiến việc lắng nghe sâu xa trở nên không dễ dàng. Đức Phanxicô cũng lưu ý rằng các cuộc trò chuyện trực tuyến thiếu “những cử chỉ thể lý, những biểu cảm trên khuôn mặt, những khoảnh khắc thinh lặng, ngôn ngữ cơ thể, kể cả mùi hương, tay run, mặt đỏ, mồ hôi đổ..., vì tất cả những tiểu tiết này đều nói lên điều gì đó và là một phần trong giao tiếp giữa con người với nhau”.[18] Nếu chúng ta muốn đi vào một cuộc trao đổi thực chất với một người mà mình quan tâm, về một chủ đề mà mình cũng quan tâm, thì điều hợp lý nhất là chuyển cuộc trò chuyện ấy ra khỏi môi trường trực tuyến. Khi gặp gỡ trực tiếp, chúng ta dễ diễn tả hơn ước muốn lắng nghe người khác.

Phân biệt giữa ý định và tác động

20. Khi bước vào một cuộc trò chuyện với giả định rằng mình đã hiểu quan điểm của người khác, thì chỉ cần thêm một bước ngắn nữa, chúng ta sẽ dễ cho rằng mình cũng hiểu luôn động cơ nào khiến người ấy giữ lập trường đó hoặc hành xử như vậy. Thông thường, nhận định của chúng ta về động cơ của người khác lại không mấy tích cực. Khi thấy một bài đăng của ai đó là xúc phạm, thiếu tế nhị hoặc thiếu hiểu biết, chúng ta thường có khuynh hướng nghĩ rằng họ cố ý xúc phạm, cố tình tỏ ra thiếu tế nhị; hoặc nếu họ không biết điều mình đăng tải là thiếu hiểu biết, thì họ đang thiếu kiến thức căn bản. Chúng ta thường dễ đồng nhất tác động tiêu cực mà lời nói của người khác gây ra nơi mình với ý định xấu từ phía họ. Tuy nhiên, điều trớ trêu là khi chính chúng ta đăng một điều gì đó khiến người khác cảm thấy bị xúc phạm, thấy thiếu tế nhị hoặc thiếu hiểu biết, và họ phản ứng lại, thì chúng ta lại thường cảm thấy mình bị hiểu lầm. Chúng ta mong người khác biết rằng mình có ý tốt và không nên khó chịu với mình. Chúng ta cho rằng họ đang phản ứng thái quá.

21. Một trong những điều hữu ích nhất mà chúng ta, với tư cách là Kitô hữu, có thể thực hiện trong thế giới trực tuyến là biết phân biệt giữa ý định và tác động. Chúng ta cần nhận ra rằng một người có thể vừa có thiện ý nhưng vẫn gây tổn thương cho người khác; cũng như chúng ta có thể bị tổn thương, dù người kia không hề có ý làm chúng ta đau lòng. Khi sự nhạy cảm của người khác bị chạm đến, chúng ta có thể mời gọi người sử dụng mạng xã hội làm chậm lại cuộc trò chuyện bằng cách đặt câu hỏi về ý định của người nói, cũng như về tác động mà lời nói ấy đã gây ra nơi người khác.

“Một người có thể vừa có thiện ý nhưng vẫn gây tổn thương cho người khác; cũng như chúng ta có thể bị tổn thương, dù người kia không hề có ý làm chúng ta đau lòng”

22. Việc làm chậm lại không hề dễ dàng. Một lần nữa, các nền tảng mạng xã hội thường được thiết kế để giữ người dùng trực tuyến càng lâu càng tốt. Một trong những cách mà các nền tảng ấy đã học được để giữ chúng ta ở lại trên mạng là đẩy những bài đăng gây kích động cảm xúc lên đầu bảng tin của chúng ta. Những bài đăng khiến chúng ta tức giận hoặc khó chịu thường thu hút nhiều sự chú ý hơn và khiến chúng ta tiếp tục lướt mạng lâu hơn. Tuy nhiên, việc nuôi dưỡng mình bằng một “chế độ ăn” đầy phẫn nộ thì chẳng đem lại ích lợi cho ai. Theo lời Đức Giáo hoàng Phanxicô, môi trường trực tuyến chỉ có thể trở nên lành mạnh khi nơi đó có "những người được cuốn hút bởi sự thiện và chịu trách nhiệm về cách họ sử dụng ngôn ngữ."[19]

Ưu tiên những cuộc gặp gỡ ngoài “đời thực”

23. Cho đến đây, chúng ta đã suy tư về cách thức hiện diện như một người Kitô hữu trong môi trường trực tuyến. Tuy nhiên, chúng ta cũng cần lưu tâm đến tác động của thời gian trực tuyến đối với phần còn lại của cuộc sống, đặc biệt là đối với những tương quan với những người mà chúng ta gặp gỡ ngoài đời thực (IRL – in real life). Năm 2011, Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI đã lưu ý đến lượng thời gian ngày càng gia tăng mà con người dành cho mạng xã hội và đặt câu hỏi: "Liệu có mối nguy cơ là chúng ta có thể ít hiện diện hơn với những người chúng ta gặp gỡ hằng ngày? Liệu có nguy cơ chúng ta trở nên xao lãng hơn, bởi vì sự chú ý của chúng ta bị phân mảnh và bị mất hút trong một thế giới “khác” với thế giới chúng ta đang sống?”[20] Hơn một thập niên sau, chúng ta có thể trả lời rằng: Có, nguy cơ ấy thực sự tồn tại, và những rủi ro của nó hiện đã được ghi nhận rõ ràng qua nhiều nghiên cứu. Thật vậy, hành vi chú ý vào điện thoại nhiều hơn là vào những người đang hiện diện trước mặt mình hiện nay đã có một tên gọi riêng: "phubbing" (ghép từ "phone” và “snubbing", nghĩa là “phớt lờ người khác vì mải mê với điện thoại”). Nhiều nghiên cứu cho thấy hành vi này làm giảm niềm vui của những cuộc gặp gỡ trực tiếp, đồng thời làm gia tăng cảm giác lo âu.[21] Về lâu dài, "phubbing" dẫn đến những tương tác ngày càng hời hợt hơn, khiến con người không phát triển được những mối tương quan sâu sắc và bền vững, những mối tương quan vốn nâng đỡ và giúp chúng ta trưởng thành trong tư cách con người.

24. Chúng ta cần ghi nhớ rằng Thiên Chúa mà chúng ta nhận biết nhờ đức tin Kitô giáo không phải là một Thiên Chúa bằng lòng kết nối với con người từ xa. Trái lại, Thiên Chúa đã chọn mang lấy xác phàm nhân loại để cùng ăn uống với chúng ta, cùng cầu nguyện với chúng ta, cùng trò chuyện với chúng ta, đặt tay trên chúng ta, và thậm chí còn đón nhận chính cái chết của chúng ta. Mạng xã hội có thể là một phương thế hữu hiệu để thiết lập những mối liên hệ mới và nuôi dưỡng những mối tương quan đã có, nhưng nó không bao giờ được trở thành cứu cánh tự thân. Mạng xã hội phải làm phong phú thêm cho những cuộc gặp gỡ trực tiếp, chứ không được làm suy giảm chúng. Như Đức Giáo hoàng Phanxicô nhắc nhở, mạng xã hội được tạo ra để bổ túc chứ không thay thế "một cuộc gặp gỡ bằng xương thịt, vốn sống động nhờ thân xác, con tim, đôi mắt, ánh nhìn, hơi thở của người khác. Nếu [mạng xã hội] được sử dụng như để nối dài hoặc mong đợi một cuộc gặp gỡ như thế, thì [nó] … vẫn là một tài nguyên cho sự hiệp thông. Nếu một gia đình sử dụng mạng xã hội để kết nối nhiều hơn, để rồi gặp nhau ở bàn ăn và nhìn vào mắt nhau, thì đó là một tài nguyên. Nếu một cộng đoàn Hội thánh phối hợp hoạt động của mình thông qua mạng xã hội, rồi sau đó cùng nhau cử hành Bí tích Thánh Thể, thì đó là một tài nguyên.”[22] Hệ quả của điều này rất rõ ràng: Nếu việc sử dụng mạng xã hội không dẫn chúng ta đến sự hiện diện thực sự và sâu sắc hơn với nhau trong đời sống cụ thể, thì nó không còn là một phương thế hữu ích cho đời sống Kitô hữu nữa. Vì thế, chúng ta cần ưu tiên hiện diện với những người đang cùng chia sẻ với mình một không gian sống thực tế và cụ thể.

Kiểm soát thời gian sử dụng trực tuyến

25. Với tư cách là các giám mục, điều khiến chúng tôi đặc biệt quan tâm là những nghiên cứu cho thấy lượng thời gian con người dành cho mạng xã hội và tác động của việc sử dụng quá nhiều đến sức khỏe tâm thần cũng như chất lượng cuộc sống nói chung của người dùng. Với tuổi thọ trung bình toàn cầu là 73,4 năm và thời gian sử dụng mạng xã hội trung bình trên thế giới là 147 phút mỗi ngày, hiện nay mỗi người chúng ta được ước tính sẽ dành khoảng 6 năm 8 tháng cuộc đời cho mạng xã hội, trong khi chỉ dành khoảng 3 năm 7 tháng cho việc ăn uống.[23] Truyền thống đức tin luôn trân trọng sự hiệp thông quanh bàn ăn, đây không phải là một điều nhỏ nhặt. Và khi biết rằng thanh thiếu niên ngày nay trung bình dành khoảng 180 phút mỗi ngày trên mạng xã hội, chúng tôi càng không khỏi bàng hoàng.[24] Tỷ lệ thời gian mà giới trẻ của chúng ta dành cho mạng xã hội sẽ ảnh hưởng như thế nào đến chất lượng cuộc sống của các em trong nhiều năm tới?

26. Hơn một thập niên trước, Đức Bênêđictô XVI đã lưu ý: “Nếu ước muốn kết nối qua mạng (ảo) trở thành nỗi ám ảnh, hậu quả sẽ là con người tự cô lập mình, và như vậy, cắt đứt sự tương tác xã hội thực sự. Điều này cuối cùng cũng sẽ làm rối loạn các thể thức nghỉ ngơi, thinh lặng và suy tư cần thiết cho một sự phát triển con người một cách lành mạnh”.[25] Chúng tôi chia sẻ mối bận tâm ấy. Chúng tôi lo ngại rằng thời gian dành cho môi trường trực tuyến không chỉ ảnh hưởng tiêu cực đến việc vun đắp những tương quan sâu sắc với gia đình và bạn bè thân thiết, mà còn làm giảm bớt thời gian dành cho cầu nguyện, tập luyện thể chất, tham gia các hoạt động xã hội, hòa mình với thiên nhiên, nghỉ ngơi, và những điều tốt đẹp khác trong cuộc sống.

27. Ngày càng có nhiều người sử dụng mạng xã hội cho biết họ đang trải qua những hành vi tương tự như nghiện: bị thôi thúc phải liên tục kiểm tra tài khoản của mình, tâm trạng thay đổi khi không thể truy cập mạng xã hội, hoặc tái nghiện sau khi đã cố gắng từ bỏ. Xuyên suốt Kinh thánh, chúng ta thấy Thiên Chúa luôn mong muốn con người được tự do khỏi mọi hình thức nô lệ. Chúng ta có thể xác tín rằng Thiên Chúa không muốn chúng ta cảm thấy mình bị trói buộc vào các thiết bị điện tử. Chúng tôi kêu gọi tất cả những người sử dụng mạng xã hội theo dõi lượng thời gian mình dành cho các nền tảng này và tự hỏi liệu điều đó có tương ứng với khoảng thời gian mà mình thực sự mong muốn dành cho chúng hay không. Chúng tôi khuyến khích thực hành “ngày Sabát công nghệ” - dành trọn một ngày mỗi tuần không sử dụng màn hình - và mời gọi người dùng tìm kiếm sự trợ giúp từ người khác nếu việc sử dụng mạng xã hội đang gây tổn hại cho chính sức khỏe và hạnh phúc của bản thân.

“Thiên Chúa không muốn chúng ta cảm thấy mình bị trói buộc vào các thiết bị điện tử”

Cùng nhau chăm lo cho công ích

28. Bảy cam kết trên đây là những điều mỗi người chúng ta có thể thực hiện cách cá nhân, nhằm từng bước thay đổi môi trường mạng xã hội, qua từng bài đăng một. Tuy nhiên, hồng ân được thuộc về một cộng đoàn đức tin toàn cầu cũng cho phép chúng ta quy tụ sức lực để cùng nhau thúc đẩy xã hội nhân loại tiến về phía trước, từng quốc gia một. Chúng tôi tin rằng đây là thời điểm thích hợp để suy nghĩ về những gì chúng ta, với tư cách là người Công giáo Canada, có thể cùng nhau thực hiện nhằm cổ võ một môi trường trực tuyến lành mạnh hơn, phục vụ công ích.

29. Dù các luật lệ liên quan đến mạng xã hội đang phát triển và thay đổi, và không thể được bàn đến cách đầy đủ trong một thư mục vụ như thế này, chúng tôi vẫn muốn khuyến khích và ủng hộ những nỗ lực lập pháp nhằm cổ võ tính chân thật và sự tôn trọng phẩm giá con người trên các nền tảng mạng xã hội. Điều này bao gồm cả những nỗ lực lập pháp nhằm cộng tác với các nền tảng mạng xã hội để ngăn chặn nội dung bạo lực và các hành vi quấy rối, công kích mang tính xúc phạm trên mạng.

30. Chúng tôi mời gọi các hội đồng trường Công giáo và các giáo xứ suy nghĩ xem mình có thể làm gì để thúc đẩy năng lực hiểu biết và sử dụng truyền thông trong chính môi trường của mình. Tất cả chúng ta cần tự giáo dục bản thân để biết sử dụng các phương tiện truyền thông hiện đại cách có chủ đích và cẩn trọng hơn, ý thức rằng các nền tảng này đang tác động và định hình chúng ta, ngay cả khi chúng ta cũng đang nỗ lực định hình chúng. Chúng tôi khuyến khích các buổi học hỏi sách, các buổi suy tư, việc xây dựng chương trình giáo dục và các chuỗi thuyết trình về việc sử dụng mạng xã hội cách lành mạnh. Việc xét mình cũng nên bao gồm việc nhìn lại cách chúng ta sử dụng mạng xã hội. Các bài giảng nên giúp nối kết hành vi trực tuyến với đời sống Kitô hữu. Các trường đại học Công giáo, các học viện thần học và các chủng viện có thể trở thành những nơi suy tư phản biện và chủ động về tương lai của mạng xã hội.

31. Chúng tôi mong rằng chính các tổ chức và cơ quan truyền thông Công giáo của chúng ta sẽ tự đặt cho mình tiêu chuẩn cao nhất, để bảo đảm rằng những nội dung được đăng tải trực tuyến đạt mức độ chính xác và chân thật cao nhất có thể, đồng thời luôn ưu tiên đức ái Kitô giáo và phẩm giá con người. Người khác sẽ noi theo những gì họ thấy nơi chúng ta; vì thế, chúng ta muốn nêu gương về nhân đức trong lãnh vực này.

32. Với tư cách cá nhân cũng như cộng đoàn, chúng ta cam kết tiến bước với lòng can đảm, ý thức cả tiềm năng lớn lao lẫn những thách đố to lớn của phương thức truyền thông mới này. Hiệp thông trong lời cầu nguyện với Đức Giáo hoàng Phanxicô, chúng ta dâng lên Thiên Chúa những lời cầu xin, xin cho mọi nỗ lực chúng ta thực hiện trong môi trường đang hình thành này đều phục vụ cho kế hoạch lớn lao hơn của Thiên Chúa:

Lạy Chúa, xin làm cho chúng con nên khí cụ bình an của Chúa.
Xin giúp chúng con nhận ra sự dữ tiềm ẩn trong thứ truyền thông không xây dựng hiệp thông.
Xin giúp chúng con loại bỏ nọc độc khỏi những phán đoán của mình.
Xin giúp chúng con nói về người khác như anh chị em của chúng con.
Chúa là Đấng trung tín và đáng tin cậy, xin cho lời nói của chúng con trở thành những hạt giống sự thiện cho thế giới.
Nơi nào có la hét, xin cho chúng con biết thực hành lắng nghe;
nơi nào có hỗn loạn, xin cho chúng con biết khơi dậy sự hòa hợp;
nơi nào có mập mờ, xin cho chúng con biết đem lại sự rõ ràng;
nơi nào có loại trừ, xin cho chúng con biết trao ban tình liên đới;
nơi nào có giật gân, xin cho chúng con biết sống tiết độ;
nơi nào có hời hợt, xin cho chúng con biết nêu lên những câu hỏi thực sự;
nơi nào có thành kiến, xin cho chúng con biết khơi dậy niềm tin;
nơi nào có thù nghịch, xin cho chúng con biết đem lại sự tôn trọng;
nơi nào có giả dối, xin cho chúng con biết đem lại chân lý. Amen.[26]

Câu hỏi thảo luận

- Hiện nay, bạn có sử dụng mạng xã hội không? Điều gì đã khiến bạn quyết định tham gia mạng xã hội? Mạng xã hội có đáp ứng những kỳ vọng của bạn không? Nếu có, theo những cách nào?

- Bạn đặt những hy vọng nào nơi mạng xã hội trong đời sống của mình? Trong đời sống tại Canada? Những mối bận tâm hoặc lo ngại của bạn liên quan đến mạng xã hội là gì?

- Theo bạn, mạng xã hội góp phần xây dựng hay làm rạn nứt các mối tương quan? Nó giúp các mối tương quan trở nên sâu sắc hơn hay khiến con người thêm xao lãng trong các mối tương quan ấy? Bạn đã chứng kiến những hành vi nào khiến kết quả nghiêng về phía này hơn là phía kia?

- Thư mục vụ này kêu gọi chúng ta cam kết với chân lý trong những gì mình đọc và chia sẻ trên mạng xã hội, cả về tính chính xác lẫn chiều rộng của cái nhìn. Trong hai khía cạnh này (tính chính xác và chiều rộng của cái nhìn), đâu là điều thách đố bạn nhiều hơn? Bạn dựa vào đâu để xác định liệu một điều gì đó trên mạng xã hội có đúng sự thật hay không?

- Thư mục vụ này nhắc nhở chúng ta rằng cam kết đối với chân lý cũng đòi hỏi chúng ta phải chân thành với nhau bằng cách tôn trọng phẩm giá con người của tha nhân và giả định thiện chí nơi họ. Trong việc sử dụng mạng xã hội của chính mình, bạn thấy điều này khó thực hiện nhất ở điểm nào?

- Khi gặp một nội dung khiến bạn bận tâm hoặc khó chịu trên mạng xã hội, bạn quyết định tham gia đối thoại với người đăng hay chỉ đơn giản lướt qua bài viết đó như thế nào? Bạn đã từng thử những cách thức tương tác khác chưa?

- Trong gia đình bạn có những quy tắc nào liên quan đến việc sử dụng các thiết bị điện tử trong bữa ăn hoặc trước giờ đi ngủ không? Thời gian sử dụng màn hình mỗi ngày là bao nhiêu? Nếu đánh giá trên thang điểm từ 1 đến 10, bạn thấy những quy tắc ấy đang phát huy hiệu quả ở mức nào?

- Bạn có hài lòng với lượng thời gian mình đang dành cho mạng xã hội không? Bạn có mong muốn dành ít thời gian hơn hay nhiều thời gian hơn cho các nền tảng này không? Bạn làm thế nào để điều hòa việc sử dụng mạng xã hội sao cho hài hòa với những ưu tiên khác trong cuộc sống?

- Khi suy nghĩ về những gì gia đình, giáo xứ hoặc cộng đoàn trường học của bạn có thể làm để cổ võ một môi trường mạng xã hội lành mạnh hơn cho mọi người, bạn có những ý tưởng nào? Làm thế nào để những ý tưởng ấy có thể được đưa vào thực tế?

Ủy ban Công lý và Hòa bình

Ban hành với sự chấp thuận

của Ban Thường vụ Hội đồng Giám mục Công giáo Canada

Ngày 24 tháng 01 năm 2024, Lễ nhớ Thánh Phanxicô Salêsiô

Chuyển ngữ từ: cccb.ca

---