AI – Một thực tại không thể phủ nhận Giáo hội và AI trong việc truyền giáo |
Trí tuệ nhân tạo (AI) là một trong những từ khóa nổi bật nhất hiện nay. Các thiết bị kỹ thuật số, trang web và ứng dụng đều đang tích hợp nó vào sản phẩm của mình với tốc độ ngày càng nhanh[1]. Nó đã trở thành một yếu tố chuyển đổi quan trọng, ảnh hưởng đến nhiều lĩnh vực, bao gồm chăm sóc sức khỏe, giáo dục, tài chính và hiện nay là đời sống tôn giáo[2]. Theo đó, Giáo hội không thể ngó lơ hay nằm ngoài những tác động của thực tại này. Trái lại, Giáo hội một mặt nhìn nhận những giá trị tích cực của AI đối với con người. Nhưng mặt khác, cũng khôn ngoan trong việc tiếp cận, linh hoạt tiếp nhận khi sử dụng phương tiện này. Dẫu vậy, Giáo hội xác quyết rằng “nếu những phương tiện đó được sử dụng đúng đắn, sẽ mang lại những lợi ích hữu hiệu cho nhân loại… cũng như góp phần mở rộng Nước Chúa”[3]. Trong chiều hướng đó, AI hoàn toàn có thể trở thành một công cụ hữu hiệu trong sứ mạng loan báo Tin mừng trong thời đại mới.
AI – Một thực tại không thể phủ nhận
Chúng ta biết, sự ra đời, phát triển của AI là một trong những bước đột phá lớn của thời đại chúng ta. Nhờ nó, nhiều người đã mơ về “một không gian hạnh phúc nhờ có chung hiểu biết, thông tin miễn phí và cộng tác với nhau”. Hay “‘một miền đất hứa’, nơi mọi người có thể cậy dựa vào thông tin được chia sẻ trên cơ sở minh bạch, tin tưởng và chuyên nghiệp”[4]. Điều này có vẻ khả thi nhờ vô số hoa trái tốt mà công nghệ nói chung và AI nói riêng đang mang lại cho cuộc sống con người. Hơn nữa, các tiến bộ ấy cũng đem lại những kiểu tương tác mới của con người[5], hầu giúp con người có thể trở thành “người thân cận” của nhau.
Tuy nhiên, cũng như những sản phẩm khác của công nghệ, nó có thể “là phương tiện phục vụ yêu thương”, nhưng cũng có thể trở thành “công cụ thống trị thù địch”. Một đàng, AI giúp chúng ta tiếp cận dễ dàng kho tàng tri thức nhân loại, “tạo điều kiện thuận lợi cho việc trao đổi thông tin giữa các dân tộc và thế hệ khác nhau”. Nhưng đàng khác, nó cũng có thể gây “ô nhiễm về nhận thức”, như tin giả, video giả, gây nên nhiều hậu quả khó lường. Và do đó, nếu những tiện ích này rơi vào tay kẻ xấu, thì những kịch bản hết sức tiêu cực có thể xảy ra ở tầm mức rất lớn[6].
Quả thật, trong một thời đại mà thế giới ảo lên ngôi, AI đang trở thành nẻo đường dẫn nhiều người đến sự phân cực và cực đoan. Nơi đó, các cá nhân không đối xử với nhau như những con người, mà như “những biểu hiện đơn thuần” của một quan điểm nào đó mà mình không chia sẻ. Hệ quả là, chúng ta đang chứng kiến một biểu hiện khác của “nền văn hóa vứt bỏ” làm gia tăng việc “toàn cầu hóa” và bình thường hóa sự “thờ ơ”[7]. Đáng ngại hơn, “không gian số khiến mắt chúng ta trở thành mù loà trước tình trạng dễ tổn thương của người khác, và ngăn cản chúng ta tự mình suy nghĩ”[8]. Do đó, Đức Thánh cha Phanxicô đã viết rằng các hệ thống được AI hỗ trợ “có thể vượt thắng sự thiếu hiểu biết và tạo điều kiện cho việc trao đổi thông tin”. Nhưng ngài cũng cảnh tỉnh một cuộc cách mạng kỹ thuật số mau lẹ như thế có thể giam hãm con người trong “buồng dội lại thông tin”. Đồng thời, khiến nhân loại “trôi dạt trong vũng lầy của sự mơ hồ, trở thành con mồi cho lợi ích của thị trường hoặc của các quyền lực”[9].
Dẫu vậy, AI vẫn là một thực tại không thể phủ nhận, mà Giáo hội phải đón nhận và tìm cách thích nghi, cách riêng trong sứ mạng truyền giáo. Nhưng chúng ta cần sử dụng công nghệ này dưới ánh sáng Lời Chúa và theo Giáo huấn của Giáo hội. Đặc biệt, cần phải khôn ngoan để không bị nô lệ hoá bởi AI. Nhờ đó, chúng ta có thể tránh những hậu quả khôn lường hay mất kiểm soát trên diện rộng do “việc cố ý dùng sai những phương tiện này”[10].
Giáo hội và AI trong việc truyền giáo
Ngày nay, thế giới kỹ thuật số, trong đó có AI, là một nguồn lực lớn lao để loan báo Tin mừng. Nhất là bằng một ngôn ngữ tức thời, khi đặt mình “trong bối cảnh” hướng tới viễn tượng của sự gần gũi và “lắng nghe lịch sử”[11]. Với cái nhìn tích cực, Giáo hội luôn “ân cần” đón nhận các tiến bộ như “những con đường mới để truyền thông cách dễ dàng các tin tức, tư tưởng và kiến thức”[12]. Đồng thời, khẳng định cách mạnh mẽ rằng “thật đáng hổ thẹn cho các Kitô hữu đã lãnh đạm để cho việc rao giảng Lời Cứu Rỗi bị trì trệ, cản trở vì những khó khăn kỹ thuật… mà những phương tiện truyền thông xã hội đòi hỏi phải có… Vì thế, Giáo hội khẩn khoản mời gọi các đoàn thể và cá nhân có quyền hành rộng lớn trong lãnh vực kinh tế và kỹ thuật, hãy sẵn lòng và rộng rãi dùng tài nguyên và kinh nghiệm của mình để nâng đỡ những phương tiện này khi chúng phục vụ nền văn hoá đích thực và việc tông đồ”[13].
Trong chiều hướng đó, AI đang chứng tỏ là một công cụ hữu ích[14]. Các thiết bị công nghệ đã trở nên thân thuộc[15], mà nếu biết sử dụng đúng cách, nó chắc chắn trở thành một đầy tớ đắc lực trong việc thông truyền sứ điệp Kitô giáo. Khi ấy, loan báo Tin mừng qua các phương tiện số trở thành một hình thức đương đại của sứ mạng duy nhất của Giáo hội, vốn luôn được thi hành lúc “thuận thời cũng như nghịch thời” (2 Tm 4,2)[16]. Cụ thể, AI có thể tăng cường công tác truyền giáo và dạy giáo lý bằng cách hợp lý hóa việc tạo nội dung và tiếp cận nhiều đối tượng hơn. Chẳng hạn, AI có thể hỗ trợ để chuẩn bị bài giảng, bài suy niệm, soạn bài giáo lý, tạo video, đồ họa truyền giáo, hay tiếp cận mạng xã hội tự động… Nhờ đó, AI có thể làm cho tiếng nói của Hội thánh được lan rộng hơn và sứ điệp của Đức Kitô dễ tiếp cận hơn trong thế giới hôm nay[17].
Cách chung, truyền giáo trong thế giới kỹ thuật số luôn là cơ hội cho cuộc gặp gỡ giữa “sự luôn luôn” của đức tin và “sự mới mẻ” của bối cảnh hiện tại. Nó mang tới những thách đố vừa khắt khe vừa hấp dẫn, mời gọi chúng ta khởi đi từ chính Đức Kitô, Đấng là sự viên mãn của sự sống, đã tỏ mình trong lịch sử[18]. Vì thế, cùng lúc Giáo hội củng cố hình ảnh của mạng xã hội như là những “không gian”, chứ không chỉ là “công cụ”. Đồng thời, cũng kêu gọi việc loan báo Tin mừng cả trong thế giới ảo, ngang qua việc sử dụng AI. Nhưng vẫn cảnh báo thế giới về những hệ quả đạo đức của nó[19]. Vì thế, người Công giáo phải có “một nhận thức về tội lỗi con người và khả năng lạm dụng công nghệ”. Nhưng họ cũng phải có “niềm tin vào ân sủng, vào ơn cứu độ, và vào khả năng khai thác tốt những công nghệ này”[20].
“AI Công giáo”, một phương tiện truyền giáo
Chúng ta thấy tác động của những công nghệ mới trải rộng trên một loạt các hoạt động truyền giáo, từ việc đưa ra quyết định cho tới các phương pháp được sử dụng khi trình bày Tin mừng[21]. Tuy nhiên, dù rất hữu ích, song mối quan ngại đặt ra là khả năng thực tại này duy trì sự thiên vị, cả trong dữ liệu mà nó phân tích và các quyết định mà nó đưa ra. Thật vậy, các hệ thống này được đào tạo trên các tập dữ liệu lớn. Và nếu các tập dữ liệu này phản ánh sự thiên vị của xã hội - chẳng hạn như những sự thiên vị liên quan đến chủng tộc, giới tính hoặc tình trạng kinh tế xã hội - thì các nền tảng AI được sử dụng có thể vô tình củng cố những bất bình đẳng này[22].
Cùng với đó, việc sử dụng AI trong truyền giáo đặt ra những cân nhắc quan trọng về mặt đạo đức. Trong đó, một mối bận tâm là khả năng thao túng, khi những hệ thống này đã có thể bắt chước giọng nói, sự khéo léo và cảm xúc con người. Với đà tiến như thế, chẳng bao lâu nữa, chúng hoàn toàn có thể tạo ra hệ thống niềm tin. Và sẽ thật nguy hiểm nếu rơi vào tay những kẻ muốn loại bỏ giá trị siêu nhiên, chúng sẽ tạo ra một Kitô giáo trống rỗng của Thập giá – một tôn giáo chẳng đòi hỏi gì hết, nhưng xoá bỏ mọi thực tại và không có mục đích[23]. Ngày nay, những ai làm chủ dữ liệu và những mô hình kỹ thuật số có khả năng viết lại thực tại. Trong đó, AI là một mô hình ngày càng chứng tỏ sức mạnh vạn năng. Do đó, không sai lầm khi tin rằng chúng có thể thay đổi Kinh thánh, thậm chí điều chỉnh những sứ điệp của Giáo hội Công giáo cho phù hợp với “tinh thần của thời đại”[24].
Chính vì thế, để thực hiện sứ mạng truyền giáo hiệu quả ngang qua việc sử dụng AI, thiết tưởng Giáo hội phải có riêng cho mình một “nền tảng AI Công giáo”. Đó là một điểm quy chiếu cho mọi Kitô hữu trong việc tìm hiểu đức tin Công giáo, cũng như thực thi sứ mạng trong bậc sống của mình. Bởi vì, nếu chúng ta thất bại trong việc xây dựng “AI Công giáo”, những kẻ khác sẽ xây dựng những “AI phản Công Giáo”. Các thuật toán sẽ không ở không, chúng sẽ phục vụ những kẻ tạo ra nó. Và nếu những kẻ tạo ra chúng loại trừ Thiên Chúa, thì chắc chắn chúng cũng thế. Đức Kitô đã hứa rằng “Sự thật sẽ giải phóng anh em” (Ga 8,32), nhưng ngày nay, chân lý cần được bảo vệ trên mạng. Giáo hội không thể không hành động. Giờ đã đến (x. Ga 17,1) và trận chiến đã bắt đầu, ngay cả trong việc thi hành sứ mạng bản chất của mình, đó là sứ mạng truyền giáo. Đức Phaolô VI nói rằng Giáo hội “sẽ cảm thấy có lỗi trước mặt Chúa”, nếu Giáo hội không biết sử dụng các phương tiện truyền thông để loan báo Tin mừng (Tông huấn Evangelii Nuntiandi, số 45).
Trước thực trạng cấp thiết đó, một số nhà phát triển AI Công giáo đang tạo ra các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs) từ một bộ dữ liệu chọn lọc, đặc biệt là các giáo huấn của Giáo hội Công giáo. Điều này có nghĩa là họ đang tạo ra những “phiên bản Công giáo” của ChatGPT và các ứng dụng AI khác. Chẳng hạn như Longbeard, một công ty phát triển AI do Matthew Harvey Sanders sáng lập, xây dựng các nền tảng AI phục vụ cho Giáo hội. Sản phẩm tiêu biểu của công ty là Magisterium AI, một hệ thống được đào tạo dựa trên các tài liệu của Giáo hội từ trang web Vatican, Kinh thánh và các tác phẩm thần học quan trọng khác[25]. Và đó cũng là lý do tại sao hệ thống CatholicOnline.ai không chỉ là một dự án, nhưng là một sứ mạng. Chúng ta phải có một con tàu kỹ thuật số giữa cơn lũ của sự loại trừ đe doạ. Nền tảng này phải được xây dựng sớm nhất có thể để tiếng nói của Giáo hội được duy trì, được tự do và không bị loại bỏ,[26] đặc biệt trong việc loan báo Tin mừng.
Dù thế nào… AI mãi chỉ là công cụ!
Trong những phát biểu từ khi trở thành Giáo hoàng, Đức Giáo hoàng Lêô XIV khuyến khích cân nhắc toàn diện về sự thiện hảo của con người trong việc sử dụng AI. Ngài nhấn mạnh rằng AI chỉ là một công cụ để học hỏi, sáng tạo và nâng cao sự hiểu biết của con người, nhưng không thể thay thế hồng ân trí tuệ và lý trí của con người[27]. Mà đã là công cụ, thì nó chỉ được dùng để phục vụ. Trước đó, Đức Giáo hoàng Phanxicô cũng nhìn nhận mặc dù thế giới kỹ thuật số đang thay đổi cách con người thu thập kiến thức, phổ biến thông tin và phát triển các mối quan hệ, nhưng nó “không thể tách khỏi lĩnh vực đời sống thường ngày”[28]. Vì thế, ngài kêu gọi thay vì để nhân tính của mình bị đánh mất, thì hãy “tìm kiếm Đức Khôn Ngoan có trước mọi sự (Hc 1,4). Đức Khôn Ngoan ấy sẽ giúp chúng ta sử dụng các hệ thống trí tuệ nhân tạo để phục vụ một nền truyền thông nhân văn trọn vẹn”[29]
Thật vậy, bản chất của trí tuệ nhân tạo (AI) là một phần mềm vi tính được phát triển để mô phỏng các chức năng nhận thức của bộ não con người, ví dụ như: nhận diện khuôn mẫu, giải quyết vấn đề, và xử lý ngôn ngữ tự nhiên…[30] Như thế, nó chỉ là một sản phẩm được tạo ra bởi trí tuệ con người. Dù thông minh, tương quan do AI mang lại mãi chỉ là tương quan ảo. Những thông tin, kiến thức do AI cung cấp dù hữu dụng, nhanh chóng cũng không thể thay thế được sự hiện diện sống động của con người. Và hẳn nhiên, nó không thể trở thành nhà truyền giáo hay chứng nhân cho con người trong thế giới. Nó chỉ là một phương tiện, nhằm củng cố và làm sáng tỏ chân lý đức tin và Lời Chúa mà chúng ta muốn thông truyền. Trong khi đó, “con người ngày nay hay mọi thời cần chứng nhân hơn thầy dạy”[31]. Theo đó, công cuộc truyền giáo phải được thực hiện bởi những nhà truyền giáo đích thực, sống động nơi những tương quan thật.
Với thái độ đó, chúng ta cần nhìn nhận và đánh giá đúng mức về trí tuệ nhân tạo. Phải nói ngay là từ “trí tuệ nhân tạo” vẫn chỉ là máy, kể cả trong việc học như từ ngữ trước đây gọi là “học máy” (learning machine). Chúng ta không phủ nhận “máy móc chắc chắn có khả năng lớn hơn rất nhiều so với con người trong việc ghi nhớ các dữ liệu và kết nối chúng lại với nhau”. Thế nhưng, chỉ có con người mới có thể “giải mã được ý nghĩa của nó”, định hướng mục đích cho nó và ban tặng cho nó một giá trị luân lý[32]. Chính vì thế, chúng ta phải thận trọng và cương quyết không để bị nô lệ hoá bởi AI, để rồi trở nên xa rời thực tại, xa lạ với Thiên Chúa và xa lìa Giáo hội. Chúng ta cần tỉnh thức rằng con người đang đứng trước bờ vực của một cuộc chiến mới ngay chính nơi tâm hồn. Vũ khí đã thay đổi, nhưng kẻ thù thì không. Vẫn con rắn xưa, kẻ đã thì thầm những lời dối trá trong vườn Địa Đàng, thì nay nó vẫn tiếp tục dối trá thông qua thuật toán, mã lệnh (code), và những nền tảng kỹ thuật số có thể quyết định những gì được nói, được tin và được hiểu biết[33].
Và để chiến thắng trong cuộc chiến mới này, chúng ta xác tín việc loan báo Tin mừng trong môi trường hiện đại đòi hỏi một đời sống thiêng liêng nhập thể và một lòng trung thành sâu xa với Kerygma. Không chỉ là việc tạo nên nội dung tôn giáo, nhưng còn là tạo dựng những mối dây liên kết, những cộng đoàn, và những kinh nghiệm hiện tại hóa sự hiện diện của Đức Kitô. Lời rao giảng chỉ sinh hoa kết quả khi xuất phát từ một kinh nghiệm biến đổi, từ một con tim đã được chạm đến bởi ân sủng. Vì thế, loan báo Tin mừng trong thời đại AI không phải là một hành vi thuần kỹ thuật, nhưng là một hành vi thiêng liêng và mang chiều kích tương quan sâu xa[34]. Do đó, điều thiết yếu là mỗi nhà truyền giáo, nhất là những “nhà truyền giáo kỹ thuật số”, phải luôn canh tân cuộc gặp gỡ cá vị với Đức Giêsu Kitô, để cho Người chạm đến, và hằng ngày không ngừng tìm kiếm Người[35].
Tắt một lời, AI chỉ là một nền tảng bổ trợ và trung tính, nghĩa là chỉ con người mới quyết định tốt, xấu. Chúng ta đón nhận nó trong giáo dục, cách riêng trong sứ mạng truyền giáo với tâm thế cởi mở, nhưng cảnh giác. Vì thế, AI chỉ là trợ tá, giúp con người loan báo Tin mừng cách hiệu quả hơn. Do đó, cần đảm bảo nó luôn nằm trong tầm kiểm soát của những người có lương tri và trí khôn ngoan[36]. Nhờ đó, qua việc sử dụng AI hữu ích, sứ mạng loan báo Tin mừng có thể sinh hoa kết trái dồi dào như Chúa ước mong. Cuối cùng, chúng ta xác tín Giáo hội là tiếng nói đạo đức để đảm bảo phẩm giá con người được tôn trọng trong mọi tiến bộ xã hội và công nghệ. Do đó, nếu có thể dùng những công cụ này để loan báo Đức Kitô, thì Thánh Phaolô sẽ nói: “Khốn thân tôi nếu tôi không rao giảng Tin mừng” (1Cr 9,16)[37].
---------
[1] x. Nancy Usselmann, Trí tuệ nhân tạo có thể giúp Giáo hội truyền giáo không? https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/tri-tue-nhan-tao-co-the-giup-giao-hoi-truyen-giao-khong
[2] Lm. Micae Rua Trần Phạm Hoàng Gia Thi, SDB, Trí tuệ nhân tạo và Giáo hội: Ai đang định hình công tác mục vụ như thế nào?, https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/tri-tue-nhan-tao-va-giao-hoi-ai-dang-dinh-hinh-cong-tac-muc-vu-nhu-the-nao
[3] x. Công đồng Vaticano II, Sắc lệnh về các phương tiện truyền thông xã hội, số 2.
[4] Bộ Truyền thông, Hướng tới sự hiện diện đầy đủ: Tài liệu Suy tư mục vụ về việc tham gia mạng xã hội, ngày 28 tháng 5 năm 2023, số 11, tại https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/bo-truyen-thong-tai-lieu-suy-tu-muc-vu-ve-viec-tham-gia-mang-xa-hoi-51105
[5] x. Ibid, số 1.
[6] x. Đức Giám mục Phêrô Nguyễn Văn Khảm, Kitô hữu và trí tuệ nhân tạo, https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/kito-huu-va-tri-tue-nhan-tao-ai
[7] x. Bộ Truyền thông, Hướng tới sự hiện diện đầy đủ: Tài liệu Suy tư mục vụ về việc tham gia mạng xã hội, ngày 28 tháng 5 năm 2023, số 19, tại https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/bo-truyen-thong-tai-lieu-suy-tu-muc-vu-ve-viec-tham-gia-mang-xa-hoi-51105
[8] Đức Thánh cha Phanxicô, Tông huấn Đức Kitô đang sống, số 90, tại https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/tong-huan-christus-vivit-chua-kito-dang-song-38964
[9] Đức Thánh cha Phanxicô, Sứ điệp nhân dịp Ngày Hòa bình Thế giới và Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội năm 2024, https://www.vaticannews.va/vi/vatican-city/news/2023-08/chu-de-su-diep-ngay-the-gioi-hoa-binh-2024-tri-tue-nhan-tao.html
[10] x. Công đồng Vaticano II, Sắc lệnh về các phương tiện truyền thông xã hội, số 2.
[11] x. Lm. Fabio Nardelli, Chúng ta là những nhà truyền giáo, Hành trình xuyên qua thời đại kỹ thuật số, Ban JPIC, OFMVN dịch, 2025, tr. 9, bản đăng web tại https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/tai-lieu-missionary-tutti---chung-ta-la-nhung-nha-truyen-giao-hanh-trinh-xuyen-qua-the-gioi-ky-thuat-so
[12] x. Công đồng Vaticano II, Sắc lệnh về các phương tiện truyền thông xã hội, số 1.
[13] x. Ibid., số 17.
[14] Lm. Micae Rua Trần Phạm Hoàng Gia Thi, SDB, Trí tuệ nhân tạo và Giáo hội: Ai đang định hình công tác mục vụ như thế nào?, https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/tri-tue-nhan-tao-va-giao-hoi-ai-dang-dinh-hinh-cong-tac-muc-vu-nhu-the-nao
[15] x. Michael Pocock, Gailyn Van Rheenen, Doughlas Mcconnell, Diện mạo đang thay đổi của các sứ vụ truyền giáo trên thế giới, Lm. Giuse Nguyễn Duy Khương chuyển ngữ, Nxb. Tôn Giáo, tr. 506.
[16] x. Lm. Fabio Nardelli, Chúng ta là những nhà truyền giáo, Hành trình xuyên qua thời đại kỹ thuật số, Ban JPIC, OFMVN dịch, 2025, tr. 57, bản đăng web tại https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/tai-lieu-missionary-tutti---chung-ta-la-nhung-nha-truyen-giao-hanh-trinh-xuyen-qua-the-gioi-ky-thuat-so
[17] x. Phaolô Phạm Xuân Khôi, Dạy Giáo lý và Phúc âm hoá trong thời đại AI, https://tgpsaigon.net/bai-viet/day-giao-ly-va-phuc-am-hoa-trong-thoi-dai-tri-tue-nhan-tao-ai-78212
[18] x. Lm. Fabio Nardelli, Chúng ta là những nhà truyền giáo, Hành trình xuyên qua thời đại kỹ thuật số, Ban JPIC, OFMVN dịch, 2025, tr. 60, bản đăng web tại https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/tai-lieu-missionary-tutti---chung-ta-la-nhung-nha-truyen-giao-hanh-trinh-xuyen-qua-the-gioi-ky-thuat-so
[19] x. Nancy Usselmann, Trí tuệ nhân tạo có thể giúp Giáo hội truyền giáo không? https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/tri-tue-nhan-tao-co-the-giup-giao-hoi-truyen-giao-khong
[20] x. Justin McLellan, Chatbot Công giáo: đưa AI phục vụ Giáo hội, https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/chatbot-cong-giao-dua-ai-phuc-vu-giao-hoi
[21] x. Michael Pocock, Gailyn Van Rheenen, Doughlas Mcconnell, Diện mạo đang thay đổi của các sứ vụ truyền giáo trên thế giới, Lm. Giuse Nguyễn Duy Khương chuyển ngữ, Nxb. Tôn Giáo, tr. 507-508.
[22] x. Lm. Micae Rua Trần Phạm Hoàng Gia Thi, SDB, Trí tuệ nhân tạo và Giáo hội: Ai đang định hình công tác mục vụ như thế nào?, https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/tri-tue-nhan-tao-va-giao-hoi-ai-dang-dinh-hinh-cong-tac-muc-vu-nhu-the-nao
[23] x. https://catholiconline.news/faith/when-machines-rewrite-the-bible-why-catholics-must-build-their-own-ai-now/
[24] x. Ibid.
[25] x. Nancy Usselmann, Trí tuệ nhân tạo có thể giúp Giáo hội truyền giáo không? https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/tri-tue-nhan-tao-co-the-giup-giao-hoi-truyen-giao-khong
[26] x. Lm. Micae Rua Trần Phạm Hoàng Gia Thi, SDB, Trí tuệ nhân tạo và Giáo hội: Ai đang định hình công tác mục vụ như thế nào?, https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/tri-tue-nhan-tao-va-giao-hoi-ai-dang-dinh-hinh-cong-tac-muc-vu-nhu-the-nao
[27] x. Ibid.
[28] Bộ Truyền thông, Hướng tới sự hiện diện đầy đủ: Tài liệu Suy tư mục vụ về việc tham gia mạng xã hội, ngày 28 tháng 5 năm 2023, số 3.
[29] x. Đức Giám mục Phêrô Nguyễn Văn Khảm, Kitô hữu và trí tuệ nhân tạo, https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/kito-huu-va-tri-tue-nhan-tao-ai
[30] X. https://nghiencuuquocte.org/2023/09/07/tri-tue-nhan-tao-va-tuong-lai-cua-xung-dot-vu-trang/
[31] Đức Thánh Giáo hoàng Phaolô VI.
[32] x. Đức Giám mục Phêrô Nguyễn Văn Khảm, Kitô hữu và trí tuệ nhân tạo, https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/kito-huu-va-tri-tue-nhan-tao-ai
[33] x. https://catholiconline.news/faith/when-machines-rewrite-the-bible-why-catholics-must-build-their-own-ai-now/
[34] x. Lm. Fabio Nardelli, Chúng ta là những nhà truyền giáo, Hành trình xuyên qua thời đại kỹ thuật số, Ban JPIC, OFMVN dịch, 2025, tr. tr. 7, bản đăng web tại https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/tai-lieu-missionary-tutti---chung-ta-la-nhung-nha-truyen-giao-hanh-trinh-xuyen-qua-the-gioi-ky-thuat-so
[35] x. Ibid., tr. 77.
[36] x. Lm Giuse Phạm Đình Ngọc, SJ, Tiếp cận trí tuệ nhân tạo trong các học viện Công giáo, Nxb. Đồng Nai, tr. 50-51.
[37] x. Nancy Usselmann, Trí tuệ nhân tạo có thể giúp Giáo hội truyền giáo không? https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/tri-tue-nhan-tao-co-the-giup-giao-hoi-truyen-giao-khong