TRÍCH DẪN

“Tôi là Phaolô, đang bị xiềng xích vì Đức Kitô. Tôi muốn nói cho anh em biết những gian truân tôi đang chịu hằng ngày, để anh em được cháy lửa yêu mến Chúa mà hợp với tôi dâng lời ca ngợi Thiên Chúa: Chúa yêu thương ta đến muôn đời. 

Ngục thất này quả là một hình ảnh sống động của hoả ngục đời đời: ngoài gông cùm, xiềng xích, dây thừng, lại còn thêm sự nóng giận, oán thù, nguyền rủa, những lời tục tĩu, những sự gây gỗ, những hành vi xấu xa, những lời thế gian, nói hành, và cả nỗi chán nản, buồn phiền, cả ruồi muỗi rận rệp. 

Nhưng Đấng đã giải thoát ba người thanh niên khỏi ngọn lửa bừng bừng vẫn luôn ở cùng tôi; Người cũng đã giải thoát tôi khỏi những sự khốn khó này, bằng cách làm cho trở nên ngọt ngào: Chúa yêu thương ta đến muôn đời. 

Những cực hình này thường làm cho người khác buồn sầu, nhưng nhờ ơn Chúa giúp, tôi vẫn đầy vui sướng hân hoan, bởi vì tôi không chỉ có một mình, nhưng có Đức Kitô ở cùng tôi” (Trích thư Thánh Phaolô Lê Bảo Tịnh gửi các chủng sinh Chủng viện Kẻ Vĩnh, năm 1843)

SUY NIỆM

Từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX, ước tính có từ 130.000 đến 300.000 người - nam nữ, trẻ em, giám mục, linh mục và tu sĩ - đã chịu tử đạo tại Việt Nam vì không chịu chối bỏ đức tin Công giáo. Họ bị bắt bớ, bị tra tấn dã man và bị giết hại. Những cuộc tra tấn ấy được tiến hành một cách có hệ thống, tàn độc, nhằm gây ra đau đớn tột cùng trong thời gian lâu nhất có thể. Để thoát khỏi số phận ấy, người bị bắt chỉ cần chối bỏ đức tin, giẫm lên Thánh giá hoặc nói lời phạm thượng đến Đức Kitô. Nếu làm như thế, họ sẽ được triều đình đối xử khoan dung. Nếu không, những đau khổ của họ ngày càng thêm khốc liệt cho đến khi chết.

Theo một số tài liệu, vào tháng 3 năm 1533, một nhà truyền giáo người châu Âu tên là I-nê-khu (Ignatiô - có thể là một linh mục) đã bắt đầu rao giảng Tin mừng tại Nam Định, miền Bắc Việt Nam. Người ta tin rằng vào năm 1550, một linh mục Dòng Đaminh đã đến miền Nam Việt Nam, và từ năm 1615 đến năm 1627, các tu sĩ Dòng Tên lần lượt đến nơi. Trong số các tu sĩ Dòng Tên tiên khởi này, Cha Alexandre de Rhodes (Cha Đắc Lộ) và Cha Antoine Marquez, đến từ Avignon, Pháp đã để lại dấu ấn lớn lao nhất khi khởi xướng chương trình loan báo Tin mừng chính thức đầu tiên. Các ngài đến Việt Nam năm 1627, và đến năm 1630, các ngài cho biết đã có 6.000 người trở lại đạo. Dù đã hai lần bị trục xuất khỏi Việt Nam, các ngài vẫn hoàn thành một hệ thống chữ viết tiếng Việt sử dụng mẫu tự Latinh, đồng thời xuất bản một cuốn sách giáo lý cùng một số sách phụng vụ khác tại Việt Nam, nhờ đó các ngài và các thừa sai đến sau có thể truyền đạt đức tin bằng ngôn ngữ địa phương. Đến năm 1660, ước tính đã có khoảng 100.000 người trở lại Công giáo. Thành công này có được là nhờ phương pháp đào tạo các thầy giảng giáo dân, những người đến lượt mình lại truyền bá đức tin cho đồng bào.

Khi đức tin phát triển nhanh chóng, mối nghi kỵ đã nảy sinh nơi các chúa phong kiến và những người khác trong giới cầm quyền. Kitô giáo đặt ra những thách đố đối với một số tập tục của Phật giáo, Nho giáo và việc thờ cúng tổ tiên - vốn đều là những thành tố cốt lõi của văn hóa Việt Nam. Khi các nhà truyền giáo ngày càng được nhiều người mến mộ, mối lo ngại rằng người châu Âu có thể tìm cách biến Việt Nam thành thuộc địa cũng gia tăng. Khi nỗi sợ hãi và giận dữ nơi các chúa phong kiến và nhà cầm quyền lên đến mức gay gắt, các cuộc bách hại bắt đầu. Hồ sơ thực sự về tất cả các vị tử đạo đã bị thất lạc theo dòng lịch sử. Người ta tin rằng Anrê Phú Yên, một thầy giảng người Việt mới mười chín tuổi, là vị tử đạo đầu tiên. Năm 1644, viên quan trấn thủ địa phương nhận được lệnh của chúa phải trục xuất các tu sĩ Dòng Tên và làm mọi cách cần thiết để ngăn chặn sự lan truyền những “quan niệm điên rồ” của đức tin Công giáo. Anrê Phú Yên bị bắt tại nhà của Cha de Rhodes và bị buộc phải chối bỏ đức tin. Thầy nhất quyết không chối. Thầy bị đánh đập nhưng vẫn toát lên niềm vui. Sau đó, thầy bị kết án tử hình bằng hình thức chém đầu. Dù tên của thầy không có trong danh sách được tôn phong hiển thánh năm 1988, Anrê Phú Yên đã được phong Chân phước vào tháng 3 năm 2000 và được tôn kính là vị tử đạo tiên khởi của Việt Nam.

Từ năm 1659 đến năm 1802, Giáo hội tại Việt Nam bắt đầu được tổ chức. Năm 1658, Hội Thừa sai Hải ngoại Paris được thành lập, và hai giám mục được sai đến để thành lập hai giáo phận đại diện Tông toà. Không lâu sau đó, bảy thầy giảng người Việt được thụ phong linh mục, một hội dòng nữ được thành lập, các giáo xứ được xây dựng, và công nghị đầu tiên tại Việt Nam được tổ chức vào năm 1670. Trong bảy mươi năm kế tiếp, Giáo hội tại Việt Nam tiếp tục phát triển, chỉ trải qua một vài cuộc bách hại và tử đạo nhỏ lẻ.

Năm 1742, Đức Giáo hoàng Bênêđictô XIV ban hành một tông hiến cấm một số lễ nghi liên quan đến việc thờ cúng tổ tiên và Nho giáo trong các cộng đoàn Giáo hội đang hình thành tại châu Á là Trung Hoa, Nhật Bản và Việt Nam. Lệnh cấm mới này kéo theo một làn sóng bách hại dữ dội tại Việt Nam. Triều đình xem đây là một cuộc tấn công vào toàn thể văn hóa và xã hội Việt Nam, vì các lễ nghi Nho giáo là phần gắn liền với bản sắc dân tộc. Trong sáu mươi năm tiếp theo, ít nhất 30.000 người Công giáo Việt Nam đã tử đạo, khi nhà cầm quyền tìm cách chặn đứng sự phát triển của Công giáo. Đến năm 1802, Việt Nam có ba giáo phận với khoảng 320.000 người Công giáo.

Năm 1802, vua Gia Long thống nhất hai miền Nam Bắc và ban quyền tự do tôn giáo cho các Kitô hữu. Điều này phần lớn là vì Đức cha Pigneau de Béhaine (Bá Đa Lộc) đã giúp nhà vua lên ngôi. Tuy nhiên, người kế vị là vua Minh Mạng đã tái khởi cuộc bách hại các Kitô hữu vào năm 1825. Dù nhà vua đã cử một phái đoàn sang Pháp để giải quyết tranh chấp và buộc các nhà truyền giáo phải rút đi, nhà cầm quyền Pháp không đáp ứng yêu cầu ấy. Hai vị vua kế tiếp là Thiệu Trị và Tự Đức càng gia tăng các cuộc bách hại. Năm 1868, vua Tự Đức ban hành một sắc chỉ hà khắc, trong đó phân chia thần dân thành “dân lành” (những người theo các tập tục và tôn giáo truyền thống của Việt Nam) và “dân dữ” (những người theo Kitô giáo). Từ năm 1820 đến năm 1883, ít nhất 100.000 Kitô hữu Việt Nam đã tử đạo.

Giữa thời kỳ bách hại ấy, một cậu bé tên là Trần An Dũng chào đời trong một gia đình nghèo chưa theo Kitô giáo. Năm mười hai tuổi, cậu theo gia đình lên Hà Nội kiếm sống. Tại đây, cậu gặp một thầy giảng người Việt, được thầy cho nơi ăn chốn ở và dạy dỗ về đức tin Công giáo. Vài năm sau, cậu lãnh nhận Bí tích Rửa tội, nhận tên thánh là Anrê và trở thành thầy giảng. Sau đó, thầy được chọn đi học thần học và được thụ phong linh mục ngày 18 tháng 3 năm 1823, khi hai mươi tám tuổi. Thừa tác vụ linh mục của ngài đã dẫn đưa nhiều người đến với Đức Kitô. Ngài ăn chay, sống đơn sơ và ngay chính.

Năm 1835, Cha Anrê bị bắt nhưng được giáo dân chuộc ra bằng tiền quyên góp của Hội Thừa sai Pháp. Sau đó, ngài đổi tên thành Lạc và chuyển đến một địa phương khác để tránh cuộc bách hại. Tuy nhiên, năm 1839, ngài lại bị bắt cùng với Cha Phêrô Thi, khi Cha Anrê đang đến thăm vị linh mục này để xưng tội. Cả hai được chuộc ra nhưng không lâu sau lại bị bắt. Lần thứ ba này, các ngài bị tra tấn dã man nhưng vẫn không chối bỏ đức tin, nên đã bị chém đầu tại Hà Nội ngày 21 tháng 12 năm 1839. Tên của Cha Anrê Trần Dũng Lạc được gắn liền cách đặc biệt với lễ này, như vị đại diện cho tất cả các vị tử đạo Việt Nam: 117 vị có danh tính, cùng vô số vị khác vô danh và không ai biết đến.

Năm 1874, người Pháp ký Hòa ước Sài Gòn, qua đó nắm quyền kiểm soát miền Nam Việt Nam. Năm 1884, Hòa ước Huế được ký kết, trên thực tế đã biến vai trò của hoàng đế Việt Nam thành hình thức, trong khi Pháp nắm quyền điều hành nội chính, quân sự và ngoại giao. Dù nhiều người dân Việt Nam đã nổi dậy chống lại các hòa ước này, sự cai trị của Pháp lại tạo ra một môi trường an toàn hơn cho người Công giáo và các nhà truyền giáo, chấm dứt các sắc chỉ của thế kỷ trước cũng như các cuộc bách hại do nhà nước chủ trương. Dù một số cuộc bách hại vẫn tiếp diễn, nhưng chỉ mang tính cục bộ, chứ không còn là hệ quả của các chiếu chỉ triều đình. Người Công giáo thường bị đồng hóa với thực dân Pháp, vì một số nhà truyền giáo là người Pháp, nên phong trào chống thực dân đôi khi đã trút lên đầu người Công giáo.

Ngoài 130.000 đến 300.000 người đã chịu tử đạo trong khoảng từ năm 1630 đến năm 1886, còn vô số người khác đã chịu khổ như những “người tuyên xưng đức tin”, nghĩa là những người chịu đau khổ vì đức tin mà không bị giết vì đạo. Nhiều người phải rời bỏ nhà cửa, làng mạc, trốn vào rừng sâu núi thẳm, hoặc nơm nớp lo sợ cho tính mạng của mình. Những người khác bị thích hai chữ “tả đạo” (tôn giáo sai lạc) lên mặt. Nhà cửa và tài sản bị tịch thu, và nhiều làng mạc bị phá hủy hoàn toàn.

Lễ trọng hôm nay tôn vinh 117 vị tử đạo, những vị trước đó đã được phong Chân phước theo từng nhóm riêng: 64 vị năm 1900, 8 vị năm 1906, 20 vị năm 1909 và 25 vị năm 1951. Năm 1988, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã tôn phong hiển thánh tất cả các vị tử đạo này cùng một lúc, như biểu tượng cho vô số những con người vô danh cũng đã hiến dâng mạng sống vì đức tin. Nhóm 117 vị gồm 96 người Việt Nam, 11 người Tây Ban Nha và 10 người Pháp; trong đó có 8 giám mục, 50 linh mục và 59 giáo dân. Trong số các giáo dân có Thánh Anê Lê Thị Thành, một người mẹ.

Khi tôn vinh đoàn chứng nhân đông đảo này - những người đã hiến dâng mạng sống vì đức tin giữa một môi trường khắc nghiệt và tàn bạo, phải chịu những cực hình khủng khiếp nhất từng xảy ra trong lịch sử nhân loại - chúng ta được nhắc nhớ rằng: dù cuộc sống có khó khăn đến đâu, dù chúng ta phải chịu hy sinh bao nhiêu đi nữa, thì sau cùng, tất cả đều đáng giá. Một trong những vị tử đạo đã chết trong các cuộc bách hại này là Cha Jean Théophane Vénard. Ngài được nhiều người biết đến trước hết qua các bút tích của Thánh Têrêsa thành Lisieux, người có lòng sùng kính sâu xa đối với ngài và được khích lệ mạnh mẽ từ những lá thư của ngài vốn đang được lưu truyền vào thời gian Thánh nữ sống trong đan viện. Chúng ta hãy kết thúc bằng một lời của Thánh Théophane Vénard mà Thánh Têrêsa đã chép lại và trân quý: “Tôi không tìm thấy điều gì trên trần gian này có thể làm cho tôi thực sự hạnh phúc; những khát vọng của lòng tôi quá bao la, và không điều gì mà thế gian gọi là hạnh phúc có thể làm cho lòng tôi thỏa mãn. Đối với tôi, thời gian sắp không còn nữa; tâm trí tôi hướng về cõi vĩnh hằng. Lòng tôi tràn đầy bình an, như mặt hồ phẳng lặng hay bầu trời không gợn mây. Tôi không luyến tiếc cuộc sống trên trần gian này. Tôi khát khao dòng nước của sự sống đời đời.”

CẦU NGUYỆN

Lạy Thánh Anrê Dũng Lạc, Thánh Phaolô Lê Bảo Tịnh, Thánh Phêrô Thi, Thánh Anê Lê Thị Thành, Thánh Jean Théophane Vénard, cùng tất cả các Thánh Tử đạo Việt Nam, những vị được biết đến cũng như những vị chưa được biết đến, chúng con xin cảm tạ các ngài vì chứng tá tình yêu, vì lòng trung thành với Đức Kitô giữa những cực hình tàn bạo dường ấy; và vì trên Thiên đàng, các ngài hằng chuyển cầu cho chúng con và cách riêng cho Giáo hội Việt Nam, để tất cả chúng con luôn trung thành với Đức Kitô cho đến chết, không bao giờ tính toán thiệt hơn, nhưng sẵn lòng hiến dâng tất cả theo gương các ngài.

Lạy các Thánh Tử đạo Việt Nam, xin cầu cho con. Amen.

Lm. Giuse Phạm Hoài Vũ chuyển ngữ từ mycatholic.life