Trong ngày ấy, một bức họa lớn diễn tả 117 vị Thánh Tử Đạo Việt Nam đã được treo trang trọng trên mặt tiền Đền thờ Thánh Phêrô, trước sự hiện diện của Đức Giáo hoàng và đông đảo tín hữu,tạo nên vẻ trang nghiêm của buổi lễ. Gần bốn thập niên đã trôi qua, nhưng giá trị của tác phẩm vẫn còn nguyên vẹn. Đây không đơn thuần là một hình ảnh tôn giáo, mà là một tác phẩm nghệ thuật thánh mang những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, thần học và đức tin.
Nguồn gốc và ý nghĩa của bức họa đã được giới thiệu trên nhiều phương tiện truyền thông Công giáo, trong đó có các trang thông tin của Giáo phận và Dòng tu tại Việt Nam, đặc biệt là bài "Ý nghĩa bức họa Các Thánh Tử Đạo Việt Nam" của tác giả Lm. Fx. Đào Trung Hiệu, OP. Dựa trên những nguồn tài liệu đó, tôi xin sơ lược lại như sau.
1. Nguồn gốc và giá trị lịch sử của bức họa
Theo những tư liệu được công bố, bức họa có kích thước khoảng 4 × 3,2 mét, do họa sĩ Gordon Faggetter (1948–2020) thực hiện, diễn tả cộng đoàn 117 vị Thánh Tử Đạo Việt Nam được tuyên phong năm 1988.Đặc biệt, theo thông tin được Giáo phận Phát Diệm đăng tải, tác phẩm hiện được lưu giữ tại tu viện Santa Ana ở Elorrio, Vizcaya, Tây Ban Nha, quê hương của Thánh Giám mục Valentinô Berrio-Ochoa, một trong những vị thừa sai đã chịu tử đạo tại Việt Nam.
Giá trị đặc biệt của bức họa không chỉ nằm ở vị trí của nó trong đại lễ tuyên thánh mà còn ở chiều sâu ý nghĩa thần học mà nó truyền tải đến người xem và là một phần di sản đáng trân trọng của Giáo hội Việt Nam.
2. Chiều sâu thần học và nghệ thuật của tác phẩm
Bức họa của Gordon Faggetter được xây dựng trên cảm hứng từ sách Khải huyền (7,9), với hình ảnh đoàn người đông đảo thuộc mọi dân tộc, mặc áo trắng, tay cầm nhành lá thiên tuế, đứng trước ngai Thiên Chúa và Con Chiên.Đó là hình ảnh của Giáo hội khải hoàn, nơi những người trung thành với Đức Kitô được tham dự vào vinh quang của Người.
Trong tác phẩm, các vị tử đạo cùng quy tụ thành một cộng đoàn đức tin, gồm giám mục, linh mục, chủng sinh, thầy giảng, giáo dân, quan chức và binh sĩ. Sự đa dạng ấy diễn tả tính phổ quát của ơn gọi nên thánh: mọi Kitô hữu, dù thuộc bậc sống hay hoàn cảnh xã hội nào, đều được mời gọi làm chứng cho Đức Kitô.
Ở hàng đầu là những gương mặt tiêu biểu như Linh mục Anrê Dũng Lạc, Chủng sinh Tôma Thiện, ông Emmanuel Lê Văn Phụng, các vị giám mục thừa sai và những chứng nhân khác. Thánh nữ Annê Lê Thị Thành, người phụ nữ duy nhất trong số 117 vị được tuyên thánh năm 1988, cũng hiện diện gần trung tâm tác phẩm.
Phía dưới bức họa là những dụng cụ hành hình như gông cùm, xiềng xích, roi đòn và thanh đao, nhắc nhớ những đau khổ mà các vị tử đạo đã trải qua. Tuy nhiên, toàn bộ bố cục không dừng lại nơi đau khổ và cái chết, mà hướng cái nhìn của người chiêm ngắm lên Đức Kitô vinh hiển.
Đó chính là thông điệp trung tâm của tác phẩm: cuộc tử đạo không kết thúc nơi cái chết, nhưng hướng đến sự sống và chiến thắng trong Đức Kitô phục sinh.
3. Một tác phẩm mang bản sắc văn hóa Việt Nam
Một nét độc đáo khác của bức họa là sự kết hợp hài hòa giữa nghệ thuật Kitô giáo và những biểu tượng văn hóa Việt Nam. Tác giả là một người Anh, sống và làm việc tại Roma, có lẽ cũng rất thân quen với cộng đồng Công giáo Việt Nam tại Roma.
Hình ảnh hoa sen gợi lên sự thanh khiết và lòng trung kiên. Những công trình kiến trúc như chùa Một Cột, chùa Thiên Mụ, chợ Bến Thành, cùng các nhà thờ Hà Nội, Sài Gòn, Phát Diệm, Bùi Chu và La Vang, gợi nhớ không gian địa lý, văn hóa và tôn giáo của quê hương Việt Nam.Những chi tiết ấy không chỉ có giá trị trang trí, mà còn góp phần diễn tả căn tính lịch sử và văn hóa của cộng đoàn các vị tử đạo.
Bức họa vì thế không chỉ nói về 117 vị thánh, mà còn kể lại một phần lịch sử đức tin của dân tộc Việt Nam, vàđức tin Kitô giáo được diễn tả qua những hình ảnh gần gũi với văn hóa quê hương.Chính sự kết hợp giữa lịch sử, nghệ thuật, văn hóa và thần học đã làm nên chiều sâu và giá trị độc đáo của tác phẩm.
4. Gìn giữ một tác phẩm, trân trọng một phần ký ức lịch sử
Đối với Giáo hội Việt Nam, bức họa 117 Thánh Tử Đạo không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật tôn giáo, mà còn là một phần ký ức tập thể về những chứng nhân đã hiến dâng mạng sống vì đức tin. Những hình ảnh tại buổi lễ, sự hiện diện của Đức ThánhGiáo hoàng Gioan Phaolô II và bức họa được treo trên mặt tiền Đền thờ Thánh Phêrô đều thuộc về ký ức.
Mỗi lần chiêm ngắm tác phẩm, chúng ta không chỉ nhìn thấy 117 vị thánh đã được tuyên phong, mà còn được nhắc nhớ đến biết bao tín hữu vô danh đã sống và làm chứng cho Tin mừng trên quê hương Việt Nam.Vì thế, việc gìn giữ và phổ biến hình ảnh nguyên gốc của bức họa cũng là một cách trân trọng lịch sử của chính mình.
Tôi mong rằng, đặc biệt trong dịp lễ kính Các Thánh Tử Đạo Việt Nam, các giáo xứ, cộng đoàn, hội đoàn, các trang truyền thông Công giáo và mỗi tín hữu sẽ quan tâm hơn đến việc giới thiệu và sử dụng hình ảnh trung thực của bức họa do họa sĩ Gordon Faggetter thực hiện cho lễ tuyên thánh năm 1988, hơn là sử dụng những bức ảnh mới lạ do trí tuệ nhân tạo làm ra, để các thế hệ mai sau không chỉ biết đến hình ảnh 117 vị thánh, mà còn hiểu được giá trị của một di sản nghệ thuật gắn liền với lịch sử Giáo hội Việt Nam.
Sau cùng, điều chúng ta cần gìn giữ không chỉ là những đường nét và màu sắc của một bức tranh, mà còn là ý nghĩa lịch sử, sự sáng tạo của người nghệ sĩ và chứng tá đức tin của các thế hệ đi trước.Gìn giữ bức họa Các Thánh Tử Đạo Việt Nam năm 1988 cũng chính là gìn giữ một phần ký ức đức tin và di sản nghệ thuật thánh của Giáo hội Việt Nam.
Phêrô Lê Minh Hải, OFM
Nguồn tham khảo:
https://phatdiem.org/hanh-cac-thanh/danh-sach-117-thanh-tu-dao-viet-nam.html
