Dẫn nhập

Người Việt Nam có câu tục ngữ rất hay, nói về sự khôn ngoan: "Chim khôn tìm cành mà đậu, người khôn tìm lối mà đi”. Ngày nay, AI có thể nhớ nhiều hơn, tính toán nhanh hơn con người và làm được nhiều công việc mà trước đây chỉ con người mới làm được. Điều đó khiến nhiều người lo lắng về tương lai. Tuy nhiên, điều AI không thể thay thế là lương tâm, tình yêu, lòng thương xót và khả năng hướng đến Thiên Chúa. Vì vậy, câu hỏi quan trọng không còn là: "AI - mạnh đến đâu?" Nhưng là: "Người giáo dân khôn ngoan phải tìm lối mà đi".

Nhận thức

Ý nghĩa

Trong văn hóa Á Đông, người khôn là người biết sống cân bằng hài hòa với gia đình, cộng đồng và thiên nhiên. Trong truyền thống phương Tây, người khôn là người biết tư duy, tổ chức và sáng tạo. Hai truyền thống ấy gặp nhau ở một điểm chung: người khôn, luôn biết chọn đúng đường đúng lối mà đi.

Đức Giêsu đưa sự khôn ngoan ấy, lên một tầm cao mới khi khẳng định:"Thầy là Đường, là Sự Thật và là Sự Sống" (Ga 14,6). Đi theo Đức Kitô không chỉ là đạt tới một mục tiêu, mà còn là học cách sống, cách yêu thương và cách phục vụ. Đó là con đường mà Công đồng Vatican II mời gọi mọi Kitô hữu bước theo để trở nên chứng nhân giữa lòng thế giới.[1]

Trong thời AI, nâng cao trình độ không chỉ là học sử dụng công nghệ, mà còn là đào luyện con người toàn diện: nhân bản, thiêng liêng, trí tuệ và truyền giáo.

Đặc điểm

Bốn lối mà người khôn chọn:

- Lối thứ nhất: Mục vụ: Chăm sóc và chữa lành. Ngày xưa:Mục vụ quản lý giáo dân.Ngày nay:Mục vụ chữa lành con người.

- Lối thứ hai: Hiệp hành. Hiệp hành không dừng ở khẩu hiệu.Mà là tiến trình bước tới.

- Lối thứ ba: Tích hợp: Nên một, nhưng vẫn giữ gốc, căn tính.

Lối thứ bốn: AI. Không chống AI.Không lệ thuộc AI.Nhưngsáng tạo cùng AI.

Độc đáo

Mô hình này, có thể trở thành một sản phẩm đạo đức-tri thức: vì hội đủ bốn đặc tính:

- Thứ nhất, có tính hệ thống: Mục vụ-Hiệp hành-Tích hợp-AI liên kết thành một hệ hình thống nhất, thay vì bốn chủ đề rời rạc.

- Thứ hai, có tính khác biệt.Vì AI là công nghệ, nhưng được đặt vào trong mối tương quan với thần học, mục vụ, truyền giáo và văn hóa Việt Nam.

- Thứ ba, có tính tích hợp: “Đức tin-khoa học AI” được triển khai từ kinh nghiệm và bối cảnh Việt Nam, tạo nên một bản sắc riêng, mà vẫn giữ bản sắc, căn tính, gốc. Do đó, có khả năng đóng góp vào đối thoại quốc tế về mục vụ trong thời đại AI.

- Thứ bốn, có tính độc đáo, vì trong lúc này, không nơi nào có.

=> Mô hình này, có thể triển khai đào luyện trong giáo dân, trong chủng viện, học viện, giáo xứ, giáo phận và trong các chương trình truyền giáo, đồng thời hỗ trợ việc cộng tác, sáng tạo, hiệu quả giữa con người và AI.

Đào luyện

1. Lối mục vụ: Chăm sóc và chữa lành

Con người hôm nay có nhiều phương tiện hơn nhưng cũng nhiều cô đơn hơn. Có nhiều kết nối hơn nhưng cũng nhiều đổ vỡ hơn. Đức Giêsu luôn bắt đầu bằng việc gặp gỡ, lắng nghe và chữa lành con người trước khi mời gọi họ đổi mới cuộc sống (Mc 2,1–12; Lc 10,25–37.). Đó cũng là định hướng mục vụ mà Giáo hội được mời gọi thực hiện trong thế kỷ XXI: Đặt con người ở trung tâm, đặc biệt những người đau khổ, bị tổn thương và bị bỏ quên[2]. Con người thời AI cô đơn hơn,lo âu hơn,áp lực hơn, khủng hoảng căn tính hơn.Do đó,mục tử trước hết là người chữa lành.Không phải người quản trị. Một Giáo hội biết chữa lành sẽ trở thành dấu chỉ sống động của lòng thương xót Thiên Chúa.

2. Lối hiệp hành: Lắng nghe và phân định

Thượng Hội đồng Giám mục về Hiệp hành nhấn mạnh rằng toàn thể Dân Chúa cùng bước đi dưới sự hướng dẫn của Chúa Thánh Thần.[3] Theo đó, Dân Chúa, cần được đào luyện, với tiến trình gồm năm bước:

- Lắng nghe nhau và nghe Chúa Thánh Thần.

- Cầu nguyện: Nhất là thinh lặng trước Thánh Thể.

- Phân định: định hướng, định hình và định hành.

- Đồng nghị: Cùng với Chúa Thánh Thầnquyết nghị.

- Đồng hành: Phân công, đồng trách nhiệm - Cùng làm, cùng chịu trách nhiệm.

=>Đây không chỉ là một phương pháp tổ chức, mà còn là một linh đạo giúp cộng đoàn cùng nhau tìm kiếm ý Chúa và xây dựng sự hiệp thông trong sứ vụ.

3. Lối tích hợp: Từ tổng hợp đến dung hợp và tích hợp. Đại kết, thời nay là nên một, nhưng vẫn giữ căn tính. Ví dụ: Tích hợp văn hóa Đông Tây, trở nên một nhà, bốn biển là anh em, nhưng vẫn giữ nguyên gốc, căn tính: Gốc Đông, nông nghiệp - trồng cây; gốc Tây, du mục - chăn nuôi.

4. Lối AI: Đồng sáng tạo với AI

AI là thành quả của trí tuệ con người và có thể trở thành người cộng sự hữu ích trong học tập, nghiên cứu, truyền thông và truyền giáo. AI giúp:nghiên cứu, hệ thống hóa, dịch thuật, so sánh, phân tích. Nhưng, con ngườilà thầy, người đặt câu hỏi, định hướng, kiểm chứng, phân định, sáng tạo.AI là cộng sự.Không là chủ nhân. Vì, AI không có lương tâm, không có đức tin và không có trách nhiệm đạo đức. Những điều ấy vẫn thuộc về con người. Vì thế, Giáo hội mời gọi sử dụng AI cách khôn ngoan, luôn đặt phẩm giá con người làm trung tâm.[4]

Người giáo dân nâng cao trình độ thời AI không phải để cạnh tranh với AI, nhưng để biết sử dụng AI trong việc phục vụ con người và loan báo Tin mừng.

+ Tích hợp

Đông	Tây	Tích hợp
Chữa lành cộng đồng	Quản trị khoa học	Mục vụ chữa lành
Hiệp thông	Phân định hệ thống	Hiệp hành
Khôn ngoan	Sáng tạo	Sáng tạo với AI

Đây không phải là sự pha trộn, mà là sự tích hợp các thế mạnh của hai truyền thống để phục vụ sứ mạng của Giáo hội trong bối cảnh Việt Nam.

Áp dụng

- Trong gia đình: cha mẹ cần giúp con cái vừa biết sử dụng AI, vừa biết cầu nguyện, yêu thương và phục vụ.

- Trong giáo xứ: việc đào luyện giáo dân cần kết hợp đức tin, tri thức, kỹ năng số và tinh thần hiệp hành, để mỗi người vừa trưởng thành trong đời sống Kitô hữu vừa có khả năng phục vụ xã hội.[5]

- Trong truyền giáo: AI mở ra nhiều phương tiện mới, nhưng sức mạnh lớn nhất vẫn là chứng tá của một đời sống yêu thương và hiệp thông. Như Đức Thánh Cha Phanxicô nhắc nhở, mọi hoạt động của Giáo hội phải mang tính truyền giáo và hướng con người đến cuộc gặp gỡ với Đức Kitô.[6]

+ Đó cũng là đóng góp đặc biệt mà Giáo hội Việt Nam có thể thực hiện. Tỉ dụ, xây dựng một mô hình đào luyện Dân Chúa theo hướng tích hợp giữa truyền thống văn hóa Á Đông, có tính tâm linh với khoa học của phương Tây, có tính tư duy hệ thống, trong ánh sáng Tin mừng, nhằm đào tạo những Kitô hữu vừa có đức tin vừa có tri thức, lại vừa có khả năng sáng tạo trong thời đại AI.[7]

Minh họa

Giáo sư và sinh viên với kỳ thi, thời AI.

Một giáo sư môn Mục vụ cuối học kỳ ra đề cho sinh viên:

Đề 1. So sánh nhân vị và nhân phẩm, theo Giáo huấn xã hội Công giáo và DOCAT, với định hướng tích hợp văn hóa Đông Tây.

Đề 2. Nhận định kinh tế Phanxico-Assisi với kinh tế linh đạo Thánh Thể Việt Nam, theo Giáo huấn xã hội Công giáo và DOCAT, với định hướng tích hợp văn hóa Đông Tây.

Cả hai đều mở AI để làm bài.

- Sinh viên thứ nhất chỉ nhập một câu ngắn: "Hãy làm giúp tôi bài này." Chỉ vài phút sau, AI viết xong. Em nộp nguyên văn.

- Sinh viên thứ hai lại làm khác. Em đọc đề thật kỹ, đọc giáo trình, xem các tài liệu của Giáo hội, rồi dùng AI như một người trợ lý: "Giúp tôi tóm tắt chương này." "Cho tôi ba quan điểm khác nhau." "Đâu là điểm mạnh, điểm yếu?" "Hãy phản biện lập luận này." "Liên hệ với văn hóa Việt Nam." “Nền tảng Kinh thánh, thánh truyền và huấn quyền”. "Đề nghị cách đào luyện và áp dụng mục vụ, theo hướng tích hợp." Sau nhiều lần trao đổi, em tự suy nghĩ, sửa chữa, bổ sung và hoàn thành bài theo nhận thức của mình, như thể em kiến tạo một cây Bonsai, thật xinh đẹp, có giá trị.

Đến ngày chấm thi, điều thú vị xảy ra. Vị giáo sư cũng sử dụng AI. Ông đưa bài làm vào AI để phân tích, thang điểm và đánh giá.

Chỉ khoảng hai phút, AI cho biết: Bài thứ nhất gần như hoàn toàn do AI tạo ra, lập luận hời hợt, thiếu dấu ấn cá nhân.

Bài thứ hai tuy có sử dụng AI, nhưng thể hiện rõ tư duy độc lập, biết phản biện, biết tổng hợp, dung hợp, tích hợp và có đóng góp riêng, nên có cái mới tạo ra.

Bài học

Hai bài đều dùng AI. Nhưng kết quả hoàn toàn khác nhau. Không phải AI quyết định chất lượng bài làm. Chính trình độ của người sử dụng AI với sự chăm chỉ, cần cù, sáng tạo… quyết định chất lượng. AI không thay thế con người. AI khuếch đại trình độ của con người. Người có trình độ thấp sẽ tạo ra kết quả thấp. Người có trình độ cao sẽ tạo ra kết quả cao hơn rất nhiều. Vì thế, trong thời đại AI, điều quan trọng nhất không phải là "có AI hay không", mà là "con người có đủ trình độ để sử dụng AI hay không."

Đối với người giáo dân: Điều này cũng đúng trong đời sống đức tin. Nếu người giáo dân: không biết Kinh thánh, không hiểu giáo lý, không có đời sống cầu nguyện, không biết phân định, thì AI có thể cung cấp rất nhiều thông tin, nhưng người ấy vẫn khó phân biệt đúng- sai; thật- giả; Tin mừng hay ý kiến cá nhân. Ngược lại, nếu người giáo dân được đào luyện toàn diện về đức tin, tri thức, nhân bản, hiệp hành và truyền giáo, thì AI trở thành một phương tiện hữu ích để học hỏi, phục vụ và loan báo Tin mừng. Nói đúng ra, AI chỉ là công cụ. AI không thay thế người môn đệ Đức Kitô. Người môn đệ vẫn phải là người suy nghĩ, phân định và quyết định theo lương tâm được soi sáng bởi Tin mừng.

Tóm tắt

Trong thời đại AI, câu hỏi không còn là: "AI thông minh đến đâu?" Nhưng là: "Người giáo dân hôm nay đã nâng cao trình độ của mình đến đâu để sử dụng AI một cách khôn ngoan, có trách nhiệm và phục vụ sứ mạng loan báo Tin mừng?" Đó chính là ý nghĩa của chủ đề: "Người giáo dân nâng cao trình độ thời ai – Tìm lối mà đi." Đây không chỉ là lời mời gọi học cách sử dụng một công nghệ mới, mà còn là lời mời gọi đào luyện con người toàn diện để AI trở thành người trợ lý, chứ không trở thành người thay thế lý trí, đức tin và lương tâm của người Kitô hữu.

Kết luận

"Tìm lối mà đi" không chỉ là một lời khuyên sống khôn ngoan, mà có thể trở thành một định hướng đào luyện cho Giáo hội trong thế kỷ XXI. Người khôn hôm nay không chỉ biết nhiều, nhưng biết chọn lối đi đúng. Lối ấy gồm bốn chiều kích gắn bó với nhau, gồm: Mục vụ, hiệp hành, tích hợp, AI.

Đây có thể là hạt nhân của một mô hình đào luyện, mang bản sắc Việt Nam. Nếu được tiếp tục phát triển thành công trình, nhất quán với các đề tài như "Người giáo dân nâng cao trình độ thời AI", "Mục vụ truyền giáo chữa lành", "Hiệp hành" và "Thánh Thể”-Truyền giáo", những mô hình này có tiềm năng trở thành một đóng góp mục vụ đặc sắc của Giáo hội Việt Nam cho Giáo hội hoàn vũ. Con đường ấy không bắt đầu từ công nghệ nhưng từ Đức Kitô; không dừng lại ở tri thức nhưng hướng đến sự khôn ngoan; không chỉ giúp con người thích nghi với AI mà còn giúp chúng ta trở thành những môn đệ truyền giáo giữa lòng thế giới. Nếu mỗi người giáo dân biết bước đi trên bốn lối này: chăm sóc và chữa lành, hiệp hành và phân định, tích hợp văn hóa và đồng sáng tạo với AI, thì Giáo hội Việt Nam không chỉ theo kịp sự thay đổi của thời đại, mà còn có thể đóng góp cho Giáo hội hoàn vũ một mô hình đào luyện Dân Chúa, đặc biệt là người giáo dân thời nay, vừa mang bản sắc riêng, lại được kết hợp cân bằng hài hòa giữa tinh hoa văn hóa Đông-Tây và sức sống của Tin mừng (x. Mt 28,19–20)[8].

Lm. Nguyễn Văn Hinh (D.Min)