Dẫn nhập

Trong dòng chảy lịch sử nhân loại, sự gặp gỡ giữa các nền văn hóa luôn là một thực tại phong phú nhưng cũng đầy thách đố. Từ những cuộc giao thương, di dân và truyền giáo trong quá khứ đến thế giới toàn cầu hóa hôm nay, các dân tộc ngày càng xích lại gần nhau hơn. Tuy nhiên, sự gần gũi ấy không tự động dẫn đến sự hiệp thông; trái lại, nó có thể làm nảy sinh những hiểu lầm, xung đột hay áp đặt lẫn nhau.

 Vì thế, đối với Kitô hữu, hội nhập văn hóa không chỉ là một kỹ năng hay chiến lược mục vụ, nhưng trước hết là một thái độ đức tin: nhận ra và trân trọng sự hiện diện của Thiên Chúa nơi những con người và nền văn hóa mà ta gặp gỡ[1]. Trình thuật Môsê trước bụi gai bốc cháy (x. Xh 3,1-6) gợi mở cho chúng ta một thái độ căn bản của hội nhập văn hóa: biết cởi dép trước mầu nhiệm của Thiên Chúa đang tỏ lộ nơi tha nhân.

Bụi gai bốc cháy và sự hiện diện của Thiên Chúa

Từ sa mạc Mađian, Môsê dẫn đàn chiên đến núi Khôrếp, và ông bắt gặp một hiện tượng lạ thường: bụi gai bốc cháy nhưng không bị thiêu rụi. Khi ông tiến lại gần để xem, Thiên Chúa gọi ông từ giữa bụi gai và nói: “Hãy cởi dép ra khỏi chân ngươi, vì nơi ngươi đang đứng là đất thánh” (Xh 3,5).

Điều đáng chú ý là trong trình thuật này, Thiên Chúa không tỏ mình trong một đền thờ hay một không gian phụng tự, nhưng giữa sa mạc, nơi một bụi gai tưởng như tầm thường. Chính nơi ấy lại trở thành đất thánh, không phải vì bản chất của nó, nhưng vì sự hiện diện của Thiên Chúa. Mạc khải này mở ra một chân lý quan trọng: sự thánh thiêng không bị giới hạn bởi những gì con người nhìn nhận là thánh thiêng. Ngay cả những thực tại tưởng như bình thường, xa lạ hay chưa được con người trân trọng cũng có thể trở thành nơi con người gặp gỡ Thiên Chúa. Người đã hiện diện và hoạt động trước khi con người nhận ra Người; chính sự hiện diện ấy mời gọi chúng ta thay đổi cái nhìn về thế giới[2].Trước mầu nhiệm ấy, Môsê không chỉ được mời gọi nhìn thấy mà còn thay đổi thái độ: “hãy cởi dép ra”.

Hãy cởi dép ra: điều kiện của hội nhập văn hóa

Trước khi được sai đi giải phóng dân Israel, Môsê được mời gọi cởi dép. Đôi dép là phương tiện giúp con người bước đi trên hành trình của mình. Theo nghĩa biểu tượng, nó còn đại diện cho những xác tín, những lối suy nghĩ, kinh nghiệm và những khuôn mẫu quen thuộc mà chúng ta mang theo. Bởi đó, cởi dép không chỉ là một cử chỉ tôn kính nhưng còn là một hành động từ bỏ: từ bỏ thái độ sở hữu, cảm thức ưu việt và cám dỗ đánh giá mọi sự theo tiêu chuẩn của riêng mình.

Trong tiến trình hội nhập văn hóa, “cởi dép” có nghĩa là học cách lắng nghe trước khi phát biểu, đón nhận trước khi hướng dẫn, và chiêm ngắm trước khi hành động. Chỉ khi biết buông bỏ những định kiến và thành kiến của mình, chúng ta mới có thể nhận ra những hạt giống của Lời Chúa đang âm thầm hiện diện nơi các nền văn hóa khác nhau[3].

Chọn lựa của Thánh Phanxicô

Nếu “cởi dép” là thái độ căn bản của hội nhập văn hóa, thì Thánh Phanxicô Assisi là một trong những chứng nhân sống động nhất của thái độ ấy trong lịch sử Kitô giáo. Trong cuộc gặp gỡ với người phong cùi, Phanxicô đã vượt qua nỗi sợ hãi và khoảng cách xã hội để ôm lấy một con người bị loại trừ. Chính nơi mà thế giới xem là ô uế, ngài lại nhận ra sự hiện diện của Đức Kitô chịu đóng đinh. Ở đó, ngài đã “cởi dép” khỏi những định kiến và sự xa cách để bước vào một tương quan mới của lòng thương xót, và như chính ngài diễn tả, đã cảm thấy “dịu ngọt cả hồn lẫn xác”[4].

Không chỉ dừng lại ở đó, trong cuộc gặp gỡ với Quốc vương Al-Kamil giữa bối cảnh Thập tự chinh, Phanxicô đã không đến như một người chinh phục, nhưng như một người anh em mang khát vọng hòa bình. Thay vì áp đặt, ngài chọn đối thoại; thay vì xung đột, ngài chọn gặp gỡ; và thay vì ở thế đối đầu, ngài chọn trở nên người anh em với Quốc vương. Như vậy, với Thánh Phanxicô, “cởi dép” không còn là một hình ảnh biểu tượng, nhưng trở thành một lối sống: sống khiêm tốn trước mọi thụ tạo, nhận ra Thiên Chúa nơi người nghèo, và tôn trọng phẩm giá của mọi con người bất kể khác biệt văn hóa hay tôn giáo[5]. Chính vì thế, nơi Phanxicô, hội nhập văn hóa trở thành hoa trái của một con tim được Tin mừng biến đổi.

Hội nhập văn hóa trong sứ mạng hiệp nhất

Trong sứ điệp Ngày Thế giới Truyền giáo năm 2026, với chủ đề “Hiệp nhất trong Đức Kitô, hiệp nhất trong sứ mạng”, Đức Thánh cha Lêô XIV nhắc nhở chúng ta rằng sự hiệp thông với Đức Kitô là nguồn mạch và hoa trái của sứ mạng[6]. Trong ánh sáng ấy, hội nhập văn hóa không chỉ đòi hỏi khả năng thích nghi, nhưng trước hết là thái độ khiêm tốn đón nhận người khác, nhận ra những ân huệ Thiên Chúa đang hoạt động nơi các nền văn hóa khác nhau.

“Cởi dép ra” vì thế cũng là từ bỏ ý muốn áp đặt cách nhìn của mình, để biết lắng nghe, phân định và đón nhận những khác biệt trong ánh sáng Tin mừng. Hiệp nhất không có nghĩa là đồng nhất, nhưng là cùng quy hướng về Đức Kitô, để những khác biệt trở thành nguồn phong phú cho sự hiệp thông.

Khi biết đón nhận và cộng tác với nhau trong sự tôn trọng, các Kitô hữu không chỉ xây dựng tình huynh đệ, mà còn làm cho tình yêu Đức Kitô trở nên hữu hình giữa lòng thế giới. Đó cũng là cách chúng ta tiếp tục “cởi dép ra” hôm nay: để sự hiện diện của mình trở thành một phần của sứ mạng loan báo Tin mừng.

Giữa những hành trình gặp gỡ và khác biệt, Thiên Chúa vẫn âm thầm mời gọi con người dừng lại trước mầu nhiệm đang hiện diện: “Hãy cởi dép ra, vì nơi ngươi đang đứng là đất thánh” (Xh 3,5). Và có lẽ, điều quan trọng hơn cả không phải là việc chúng ta đi xa hơn hay nói nhiều hơn, nhưng là biết dừng lại trong thinh lặng, để nhận ra rằng mỗi cuộc gặp gỡ đều có thể mở ra một không gian mới nơi Thiên Chúa ngỏ lời và dẫn dắt con người vào hiệp thông.

Vì thế, “cởi dép ra” không chỉ là hình ảnh trong trình thuật Kinh thánh, nhưng trở thành một lời mời gọi sống động hôm nay: biết tôn trọng sự khác biệt, nhận ra Thiên Chúa nơi những điều bất ngờ, và để chính mình được biến đổi qua mỗi cuộc gặp gỡ.