Trước nỗi thất vọng và chán nản của giới cầm bút và các giáo viên dạy văn, thói quen đọc sách đang dần bị bỏ rơi trên khắp các nước phát triển. Hết nghiên cứu này đến nghiên cứu khác đều cho thấy ngày càng ít người đọc sách, thậm chí phần lớn sinh viên các trường đại học hàng đầu thuộc nhóm Ivy League[1] cũng không thể đọc hết một cuốn tiểu thuyết kinh điển mà không phải vật lộn vất vả. Thay cho chữ viết, người ta ngày càng dựa vào màn hình để lấp đầy tâm trí.
Mặc dù hầu hết mọi người đều nhận thấy vấn đề này, nhưng vẫn chưa rõ điều đó sẽ ảnh hưởng đến chúng ta ra sao. Liệu sự suy thoái của năng lực đọc viết truyền thống có đơn thuần nhường chỗ cho sự trỗi dậy của một dạng năng lực số? Liệu một tầng lớp trí thức nào đó sẽ thực hành “Lựa chọn Biển Đức” (Benedict Option)[2] và tách khỏi dòng chính để bảo tồn văn hóa đọc hay không? Hay chúng ta đang đứng trước một thời kỳ đen tối mới, khi nhân loại lại ôm lấy mê tín, chuyên chế và chủ nghĩa bộ lạc?
Trong cuốn sách Thời kỳ đen tối mới: Cái chết của việc đọc và buổi bình minh của xã hội hậu đọc viết (The New Dark Ages: The Death of Reading and the Dawn of the Post-Literate Society), James Marriott, nhà bình luận của tờ London Times, lập luận rằng nhiều khả năng viễn cảnh sau cùng này sẽ xảy ra. Theo Marriott, việc đại chúng biết đọc biết viết chính là nguồn gốc của nhiều, nếu không muốn nói là hầu hết, thành tựu mà người phương Tây hiện đại đang thụ hưởng, đặc biệt là những tiến bộ về khoa học và một trật tự xã hội ổn định. Nhưng khi thói quen đọc dần mất đi, hệ thống phức tạp này chắc chắn sẽ tan rã: “Khi kỷ nguyên chữ in nhường chỗ cho kỷ nguyên màn hình, thế giới chúng ta từng biết đang biến mất”.
Marriott thừa nhận rằng việc đọc thực chất là một hành vi hết sức phi tự nhiên. Thật vậy, việc đọc không phải là một khía cạnh của quá trình tiến hóa, tự xuất hiện nơi con người mà không cần bất cứ tác động thúc đẩy nào. Trái lại, đó là một hệ thống nhận thức mang tính cách mạng, giúp cho cả những nền văn minh hình thành. Tuy nhiên, hoạt động trí tuệ chuyển ký hiệu thành ý tưởng đòi hỏi tiêu hao rất nhiều năng lượng tinh thần, phải thực hành liên tục và phải có sẵn tài liệu để đọc.
Những văn bản sớm nhất hầu như được chép tay hoặc khắc trên đá, vì vậy chỉ một nhóm nhỏ biết đọc và biết viết, trong khi đại đa số dân chúng vẫn mù chữ.
Thiên kiến tự do thế tục[3] của Marriott bắt đầu bộc lộ khi ông có xu hướng xem nhẹ những thành tựu được nhân loại tạo ra suốt hàng thiên niên kỷ trước khi việc đọc viết được phổ cập. Ông thừa nhận đã có những tiến bộ trong mọi lĩnh vực đời sống, nhưng lại lầm tưởng rằng thời ấy không hề có những hệ thống nhà nước phức tạp, những cuộc cách mạng khoa học hay những tác phẩm văn chương ăn khách. Như ông khẳng định: “Nhờ sự tiến bộ của việc đọc, xã hội trở nên tốt đẹp hơn và hợp lý hơn”.
Bản thân Marriott cũng biết việc đọc tự nó không làm cho một người tốt hơn, nhưng ông vẫn muốn chúng ta tin rằng việc đọc giúp con người trở nên đồng cảm hơn, bác ái hơn, tư duy mạch lạc hơn, năng suất hơn, thông minh hơn và nhìn chung là hạnh phúc hơn. Theo ông, không phải Kitô giáo đã dẫn tới việc xóa bỏ chế độ nô lệ, xác lập nhân quyền và tạo ra vô số chương trình phúc lợi xã hội (kể cả những chương trình dạy người dân biết đọc). Tất cả là nhờ “sự trỗi dậy của việc đọc”.
Điều đáng nói là Marriott bỏ qua những chương đẫm máu trong lịch sử của một số xã hội có trình độ đọc viết rất cao (chẳng hạn nước Đức giữa hai cuộc thế chiến), những xã hội đã trượt dài vào các chế độ độc tài, thậm chí thẳng tay diệt chủng chính người dân nước mình.

Trong những thập kỷ gần đây, văn hóa đọc đã dần nhường chỗ cho văn hóa màn hình. Sự chuyển dịch này bắt đầu với sự xuất hiện của truyền hình. Từ giữa thế kỷ XX trở đi, gần như mỗi giờ nhàn rỗi có thêm, vốn phải vất vả mới có được, đều dành cho việc xem tivi. Điều này dẫn tới một sự đảo ngược đáng buồn, đó là “nhiều người giàu và có học vấn cao [ngày nay] đọc ít hơn nhiều so với không ít người thuộc những tầng lớp thiệt thòi nhất… vào giữa thế kỷ XX”.
Vấn đề này trở nên tệ hơn khi những chiếc tivi thu nhỏ thành những thiết bị bỏ túi có kết nối internet tốc độ cao. Điện thoại thông minh không chỉ xóa sạch mọi cơ hội đọc sách còn sót lại mà còn khiến người dùng nghiện màn hình. Theo quan điểm của Marriott, đây là đòn chí mạng giáng vào văn hóa đọc.
Vậy điều này có ý nghĩa gì đối với toàn xã hội? Đây chính là nơi những định kiến chính trị và triết học của Marriott làm suy giảm giá trị của một cuốn sách vốn được viết hay và lập luận chặt chẽ. Ở một chương sau, ông kể lại hành trình đọc sách của chính mình đã đưa ông đến với nhóm Tân Vô thần (New Atheists) đầu những năm 2000, cùng với những nhà cấp tiến thế tục như Steven Pinker, những người tôn vinh thời kỳ Khai sáng là đỉnh cao của lý trí.
Vì thế, điều Marriott chủ yếu lo sợ là sự trỗi dậy của lối tư duy mê tín (tức là tôn giáo), tệ sùng bái cá nhân, chủ nghĩa phản tri thức và sự xói mòn của đối thoại công cộng cũng như các nguyên tắc dân chủ.
Một số lo ngại ấy có cơ sở, nhưng chúng bỏ qua những vấn đề lớn hơn nhiều do việc thực hành tôn giáo suy giảm gây ra: cuộc khủng hoảng về ý nghĩa, đại dịch cô đơn, sự suy giảm dân số toàn cầu, cùng sự cực đoan hóa về chính trị và văn hóa.
Những yếu tố này góp phần đẩy nhân loại vào một thời kỳ đen tối nhiều hơn hẳn so với, chẳng hạn, chuyện người dẫn podcast Tucker Carlson than phiền về ma quỷ[4] hay chuyện Tổng thống Trump mở rộng Cánh Đông của Nhà Trắng để đánh bóng hình ảnh[5]. Hơn nữa, trong khi màn hình đã tàn phá nặng nề các cộng đồng và đời sống xã hội, thì sách vở từng gắn kết con người với nhau và diễn đạt những chân lý sâu xa hơn, làm phong phú cho nhân loại.
Đúng như dự đoán, Marriott đã lúng túng không biết phải làm thế nào để khôi phục văn hóa đọc, bởi ông chỉ có thể suy nghĩ theo lối trần thế: “Khi việc đọc lụi tàn dần, chúng ta đang sống trong một giai đoạn lịch sử đặc biệt và nguy hiểm”. Chính Giáo hội đã góp phần chủ yếu để dạy cho người dân phương Tây biết đọc ngay từ thuở ban đầu. Vậy mà Marriott không thể nhận ra rằng Giáo hội nhiều khả năng sẽ là một đồng minh đắc lực trong nỗ lực khôi phục văn hóa đọc.
Suy cho cùng, Kitô giáo là một tôn giáo gắn liền với Sách, và Kinh thánh là cuốn sách được in nhiều nhất mọi thời đại. Đó là lý do vì sao các thánh như Augustinô, Anphongsô Liguori và Phanxicô Salê đã nhiệt thành cổ võ việc đọc sách. Một khi người dân không còn đọc được nữa, họ cũng không thể được dạy giáo lý một cách trọn vẹn.
Quan trọng hơn cả, việc đọc chỉ là phương tiện chứ không phải cứu cánh tự thân. Phải có một mục đích cao cả hơn để khơi dậy nơi con người niềm cảm hứng “hãy cầm và đọc” (Tolle, lege; tolle, lege)[6] một lần nữa. Marriott đã tiến rất gần đến việc thừa nhận kết luận này, nhưng rốt cuộc lại bỏ lỡ toàn bộ cốt lõi của vấn đề.
Marriott có lý khi than tiếc sự suy giảm của việc đọc, cũng như sự gia tăng của tình trạng thiếu hiểu biết và lối tư duy nông cạn. Nhưng ông lại quên mất mục đích tối hậu của việc đọc. Đó là để yêu mến và phụng sự Thiên Chúa cũng như tha nhân cách tốt hơn. Nếu không có một nền tảng siêu việt, việc đọc sách, cũng như mọi hoạt động khác của con người, sẽ trở nên vô nghĩa và chẳng bao lâu sẽ lụi tàn.
Tác giả: Auguste Meyrat - thecatholicthing.org (07/11/2026)
Chuyển ngữ: Khiêm Nhu
-------------------
CHÚ THÍCH
[1] Tên gọi chung của một nhóm 8 trường đại học tư thục danh giá và lâu đời bậc nhất tại vùng Đông Bắc nước Mỹ.
[2] Lựa chọn Biển Đức (Benedict Option), gọi theo tên Thánh Biển Đức (Benedict of Nursia, khoảng 480–547), tổ phụ đời sống đan tu phương Tây, là một chiến lược văn hóa và tôn giáo kêu gọi người Kitô hữu tạm rút lui có chiến lược khỏi dòng chảy văn hóa thế tục chính thống để xây dựng các cộng đồng đức tin vững mạnh. Khái niệm này được nhà văn bảo thủ người Mỹ Rod Dreher phổ biến qua cuốn sách bán chạy cùng tên (The Benedict Option) xuất bản năm 2017.
[3] Thiên kiến tự do thế tục (secular liberal bias): cụm từ mang tính phê bình, qua đó tác giả muốn nói rằng góc nhìn của Marriott bị chi phối bởi hệ tư tưởng hiện đại (đề cao lý tính thuần túy, sự tiến bộ tuyến tính sau thời kỳ Khai sáng và xem nhẹ các giá trị truyền thống và tôn giáo thời cổ đại, trung đại).
[4] Cuối tháng 10 năm 2024, nhà bình luận chính trị nổi tiếng Tucker Carlson gây xôn xao truyền thông khi kể lại, trong đoạn phim quảng bá cho phim tài liệu Christianities?, việc ông từng bị “một con quỷ, hay một thứ gì đó vô hình” (a demon or… something unseen) tấn công trong lúc ngủ tại nhà riêng, để lại những vết cào chảy máu trên cơ thể. Theo lời ông, sự việc xảy ra khoảng một năm rưỡi trước đó. Chủ đề ma quỷ và các thế lực siêu nhiên sau đó còn nhiều lần được ông nhắc tới trên chương trình podcast của mình.
[5] Mùa thu năm 2025, trong nhiệm kỳ thứ hai, Tổng thống Donald Trump đã cho phá dỡ cấu trúc cũ của Cánh Đông (East Wing) Nhà Trắng để xây dựng một phòng khiêu vũ cấp nhà nước (White House State Ballroom) khổng lồ rộng khoảng 90.000 feet vuông (khoảng 8.400 m²) (lớn hơn cả tòa nhà chính của Nhà Trắng) với chi phí hàng trăm triệu USD từ nguồn tài trợ tư nhân. Dự án này gây ra nhiều tranh cãi vì làm thay đổi diện mạo lịch sử của Nhà Trắng và bị giới phê bình coi là công trình phô trương thanh thế cá nhân.
[6] Vào năm 386 tại thành Milan (Ý), khi Augustinô đang chìm trong cuộc giằng xé nội tâm dữ dội giữa lối sống phóng túng cũ và khát vọng tìm kiếm chân lý Kitô giáo, ông đã chạy ra khu vườn sau nhà và bật khóc nức nở dưới một gốc cây vả. Đúng lúc ấy, ông nghe thấy giọng hát trong trẻo như tiếng trẻ thơ từ một ngôi nhà lân cận lặp đi lặp lại điệp khúc bằng tiếng Latinh: “Tolle, lege; tolle, lege” (“Hãy cầm lấy và đọc; hãy cầm lấy và đọc”) (x. Augustinô, Tự thuật, quyển VIII, chương 12).
