Nhiều thập niên trước khi trí tuệ nhân tạo (AI) trở thành một phần của đời sống hằng ngày, Thánh Gioan Phaolô II đã cảnh báo rằng tiến bộ công nghệ phải luôn lấy con người làm trung tâm.

Lễ kính Thánh Gioan Phaolô II ngày 22 tháng 10 đánh dấu kỷ niệm 48 năm ngày khai mạc triều đại Giáo hoàng của ngài. Trong khi đó, Quỹ Vatican Gioan Phaolô II đang kỷ niệm 45 năm thành lập bằng một loạt sự kiện tại Rôma, nhằm làm nổi bật tính thời sự trong những giáo huấn của vị Giáo hoàng người Ba Lan, 48 năm sau ngày ngài được bầu chọn.

Những định hướng cho nền văn hóa trong thời đại máy tính

Năm 1989, khi Tim Berners-Lee đang phác thảo ý tưởng về hệ thống sau này trở thành Mạng lưới Toàn cầu (World Wide Web), Đức Gioan Phaolô II đã suy tư về cách thức công nghệ máy tính có thể làm thay đổi đời sống con người.

Tháng 01 năm 1990, rất lâu trước khi internet trở thành một phần của đời sống thường nhật, vị Giáo hoàng người Ba Lan đã viết sứ điệp nhân Ngày Thế giới Truyền thông, với chủ đề “Sứ điệp Kitô giáo trong nền văn hóa máy tính”.

Trong sứ điệp này, ngài đón nhận những khả năng mà công nghệ mới mở ra, đồng thời khẳng định rằng sự phát triển công nghệ phải được định hướng bởi lòng tôn trọng con người. Theo các chuyên gia, hơn ba thập niên sau, khi trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi các lĩnh vực giáo dục, y khoa, công việc và những mối tương quan cá nhân, sứ điệp ấy lại càng trở nên hợp thời, nhất là trong bối cảnh Đức Thánh cha Lêô XIV ban hành thông điệp đầu tiên của triều đại Giáo hoàng, Magnifica Humanitas.

Linh mục Józef Kloch, giáo sư tại Đại học Giáo hoàng Gioan Phaolô II ở Kraków, nói với OSV News: “Có lẽ ngày nay, Đức Gioan Phaolô II sẽ nói rằng: Chúng ta hãy sử dụng trí tuệ nhân tạo, nhưng hãy để nó phục vụ con người”.

Linh mục đã nghiên cứu AI hơn 30 năm

Linh mục Kloch đã nghiên cứu trí tuệ nhân tạo, hay AI, hơn 30 năm. Ngài tin rằng cách tiếp cận công nghệ của Đức Gioan Phaolô II đem lại một điểm khởi đầu hữu ích để giải quyết một số vấn đề khó khăn nhất hiện nay, cũng là những vấn đề được Đức Thánh cha Lêô đề cập trong Thông điệp của mình: Điều gì làm cho trí tuệ con người khác biệt với trí tuệ nhân tạo? Con người có thể giao phó bao nhiêu trách nhiệm cho máy móc? Và khi nào một công cụ hữu ích bắt đầu thay thế khả năng phán đoán của con người?

Thánh Gioan Phaolô II trả lời các câu hỏi của giới trẻ trong một cuộc hội nghị truyền hình tại Los Angeles năm 1987. Lễ kính ngài được cử hành ngày 22 tháng 10. (Ảnh OSV News/Joe Rimkus Jr.)

Theo Cha Kloch, cách vị Giáo hoàng phản ứng trước cuộc cách mạng công nghệ trước đây mang nhiều ý nghĩa. Cha nhận định: “Đức Gioan Phaolô II đã nhận ra sự thay đổi gần như ngay khi nó đang diễn ra”. Tuy nhiên, Đức Giáo hoàng không chỉ viết về công nghệ mà còn khuyến khích Giáo hội sử dụng công nghệ. Trong triều đại của ngài, Vatican đã phát triển sự hiện diện trên mạng, chính thức khai trương trang web vào ngày lễ Giáng Sinh năm 1995.

Trong sứ điệp năm 1990, Đức Gioan Phaolô II khuyến khích người Công giáo sử dụng sáng tạo những hệ thống truyền thông mới, nhìn nhận đây là những cơ hội để đối thoại, giáo dục và loan báo Tin mừng trong thời đại máy tính. Tuy nhiên, ngài cũng nhấn mạnh rằng tiến bộ công nghệ cần được định hướng về mặt luân lý. Quan điểm này một lần nữa trở nên quen thuộc sau khi thông điệp Magnifica Humanitas được giới thiệu tại Vatican ngày 25 tháng 5 vừa qua.

Đức Gioan Phaolô II: Không được nhầm lẫn khả năng tiếp cận thông tin với sự khôn ngoan

Đến năm 2002, khi internet đang làm thay đổi hoạt động truyền thông trên toàn thế giới, Đức Gioan Phaolô II đã cảnh báo rằng không được đồng hóa khả năng tiếp cận thông tin với sự khôn ngoan.

Trong sứ điệp nhân Ngày Thế giới Truyền thông năm ấy, ngài viết: “Internet cung cấp một kho tàng kiến thức rộng lớn, nhưng không dạy các giá trị; và khi các giá trị bị xem nhẹ, chính nhân tính của chúng ta bị hạ thấp, khiến con người dễ dàng đánh mất ý thức về phẩm giá siêu việt của mình”. Ngài cũng lưu ý rằng những mối tương quan được duy trì thông qua các phương tiện truyền thông điện tử không bao giờ có thể thay thế hoàn toàn sự tiếp xúc trực tiếp giữa con người với nhau.

Theo Cha Kloch, những mối quan ngại ấy càng trở nên cấp thiết trước sự phát triển của AI. Cha nhấn mạnh rằng giáo huấn của các vị Giáo hoàng, từ Đức Gioan Phaolô II đến Đức Thánh cha Lêô XIV, đều hướng đến một vấn đề cốt yếu: không phải là những hệ thống này có hữu ích hay không, mà là việc sử dụng chúng có còn để con người làm chủ hay không.

Cha nói với OSV News: “AI có thể hỗ trợ con người, nhưng không được tước đi khả năng chủ động của họ. Đây chính là ranh giới căn bản”. Ngài giải thích: “Đó là cách tôi hiểu tư tưởng của Đức Gioan Phaolô II. Trước hết phải là con người, với ý hướng, quyết định và trách nhiệm của mình. Sau đó, công nghệ có thể được sử dụng để hỗ trợ phân tích thông tin, sáng tạo hoặc giao tiếp nhanh chóng hơn. Nhưng cuối cùng, vẫn phải có một con người đánh giá kết quả và chịu trách nhiệm về kết quả ấy”.

Redemptor Hominis – Thông điệp đầu tiên trong triều đại Giáo hoàng của ngài

Trong thông điệp đầu tiên, Redemptor Hominis (Đấng Cứu Chuộc con người), được công bố năm 1979, Đức Gioan Phaolô II khẳng định rằng con người là con đường đầu tiên và căn bản của Giáo hội. Theo tầm nhìn của ngài, giá trị của con người không bao giờ có thể chỉ được xác định dựa trên tính hữu dụng, thành tích hay địa vị xã hội.

Đức ông Paweł Ptasznik, cộng sự lâu năm của Đức Gioan Phaolô II và Chủ tịch Quỹ Vatican Gioan Phaolô II, tin rằng triết học cung cấp một phương thế rõ ràng để đánh giá trí tuệ nhân tạo.

Trong cuộc phỏng vấn với tạp chí Công giáo Tây Ban Nha Omnes, Đức ông Ptasznik khẳng định: “Công nghệ phải phục vụ con người”, chứ không phải ngược lại.

Đức ông Ptasznik từng làm việc tại Phủ Quốc vụ khanh Tòa thánh và có dịp gặp Đức Gioan Phaolô II hằng ngày. Ngài nhớ lại rằng mối quan tâm của vị Giáo hoàng đối với phẩm giá con người được thể hiện ngay trong những cuộc gặp gỡ thường nhật.

Đức ông chia sẻ với Omnes: “Khi gần như mỗi ngày tôi đến để đánh máy lại những bản văn ngài đọc cho tôi ghi chép, tôi nhận thấy ngài rất kỷ luật trong công việc, nhưng đồng thời cũng rất đơn sơ, ấm áp và nhạy cảm trước người khác. Ngài không xem những người mình gặp chỉ là những mục trong lịch trình làm việc hằng ngày, nhưng luôn dành cho mỗi người sự quan tâm với lòng nhân hậu sâu sắc”.

Làm thế nào để di sản ấy tiếp tục có ý nghĩa đối với các thế hệ trẻ cũng là một trong những mối quan tâm chính yếu trong các hoạt động kỷ niệm của Quỹ Vatican Gioan Phaolô II.

Trao truyền di sản cho các thế hệ tương lai

Quỹ được Đức Giáo hoàng thành lập ngày 16 tháng 10 năm 1981, nhân kỷ niệm ba năm ngày ngài được bầu chọn. Quỹ hỗ trợ sinh viên, các nhà nghiên cứu và những sáng kiến văn hóa, đồng thời gìn giữ các tư liệu về triều đại Giáo hoàng của ngài.

Hơn 400 tham dự viên đến từ bốn châu lục đã quy tụ tại Rôma trong các hoạt động kỷ niệm diễn ra từ ngày 19 đến 22 tháng 10, bao gồm hội thảo chuyên đề, các Thánh lễ và những sự kiện văn hóa. Buổi tiếp kiến dự kiến với Đức Thánh cha Lêô XIV đã bị hủy sau khi ngài phải nhập viện. Tuy nhiên, trong buổi tiếp kiến chung ngày 21 tháng 10, Đức Thánh Cha đã chào hỏi hai vị Hồng y của Kraków là Grzegorz Ryś và Stanisław Dziwisz.

Trong khuôn khổ các hoạt động kỷ niệm, quỹ cũng công bố một sáng kiến quốc tế mới mang tên “Đừng sợ!” (Be Not Afraid), nhằm giúp người trẻ tìm hiểu tư tưởng của Đức Gioan Phaolô II. Chương trình dự kiến khởi đầu tại Hoa Kỳ vào năm 2028, nhân kỷ niệm 50 năm ngày ngài được bầu chọn, trước khi mở rộng sang các quốc gia khác.

Đào luyện các nhà lãnh đạo trẻ theo tư tưởng Đức Gioan Phaolô II

Cha Tomasz Podlewski, Giám đốc truyền thông và sự kiện của Quỹ, nói với OSV News ngày 22 tháng 10: “Mục tiêu của chúng tôi không chỉ là lặp lại rằng ngài là một vị Giáo hoàng vĩ đại, điều dĩ nhiên là đúng. Nhưng thế hệ mới cần được đào luyện để trở thành những nhà lãnh đạo trẻ thấm nhuần tư tưởng của ngài. Chúng tôi muốn cho thấy giáo huấn của ngài vẫn rất phù hợp với giới trẻ ngày nay, những người đang phải đối diện với các thách đố trong cuộc sống thường nhật”.

Thánh Gioan Phaolô II chào giới trẻ tại Los Angeles ngày 15 tháng 9 năm 1987, trong một cuộc hội nghị truyền hình được phát đến nhiều địa điểm tại Hoa Kỳ. Lễ kính ngài được cử hành ngày 22 tháng 10. (Ảnh OSV News/Joe Rimkus Jr.)

Cha Podlewski nói thêm: “Người trẻ ngày nay phải đối diện với sự cô đơn, tình trạng quá tải do công nghệ và những khó khăn trong việc phân định ơn gọi. Chương trình này nhằm giúp họ nhận ra rằng Đức Gioan Phaolô II, vị Giáo hoàng rất yêu mến giới trẻ, có thể giúp họ đón nhận và vượt qua những thách đố ấy”.

Cha Kloch cũng đồng ý rằng giáo huấn của Đức Gioan Phaolô II có thể giúp chúng ta hiểu rõ những thách đố của thời hiện đại. Ngài là một trong những người đầu tiên chỉ ra những cơ hội mà công nghệ máy tính đem lại, đồng thời gần như bằng trực giác ngôn sứ, cảnh báo về những thách đố to lớn mà công nghệ này có thể gây ra.

Cha nói với OSV News: “Triết lý nhân vị của Karol Wojtyła nhắc nhở chúng ta về một điều căn bản trong thời đại hôm nay: công nghệ, kể cả trí tuệ nhân tạo, không phải là một con người”. Ngài giải thích: “Đối với Wojtyła, con người là một chủ thể có ý thức và tự do, là tác nhân của chính hành động mình, có khả năng chịu trách nhiệm, yêu thương và xây dựng mối tương quan đích thực với người khác. AI không thể làm được điều đó”.

Tác giả: Katarzyna Szalajko (osvnews.com)