LỜI TỰA
Trong kỷ nguyên toàn cầu hóa, khi bản sắc văn hóa đang đứng trước nguy cơ bị hòa tan vào trào lưu đồng hóa đại chúng, việc trở về với căn tính dân tộc không còn là hoài niệm, mà là một yêu cầu khẩn thiết để gìn giữ nền tảng tinh thần và định vị bản thân giữa thế giới đa cực. Triết lý – đúng nghĩa của nó – không chỉ là hệ thống tư tưởng, mà còn là nếp sống, là sự chiêm nghiệm sâu sắc về con người, xã hội và vũ trụ. Trong tinh thần ấy, triết lý Việt qua công trình của Kim Định trở thành một nguồn suối khai minh quý báu, vừa cắm rễ vào truyền thống Việt tộc, vừa đối thoại cởi mở với các dòng tư tưởng Đông – Tây.
Tác phẩm Việt Triết Nhập Môn là một trong những cột mốc khai mở của triết học Việt do Kim Định đề xướng. Sách gồm hai phần: Phần I là nội dung triết lý chủ đạo, trải dài từ chương 1 đến chương 10; Phần II là phần phụ trương, tập hợp các văn bản phụ lục, thư trao đổi, và các bài trình bày nhằm làm sáng tỏ thêm những chủ đề liên hệ. Trong đó, Phần I – đặc biệt từ chương 1 đến chương 8 – chính là phần cốt lõi, nơi Kim Định trình bày hệ thống tư tưởng Việt Nho: từ các nguyên lý như Từ – Tượng – Số – Chế, cho đến các biểu tượng nền tảng như Trống Đồng, Đại Ngã, Nhân thoại, Sống, Hồn Nước...
Quyển sách Tìm Hiểu Tư Tưởng Kim Định – Việt Triết Nhập Môn ra đời nhằm giải minh và tái hiện những nội dung chính yếu của Phần I từ chương 1 đến chương 8. Chúng tôi lựa chọn dừng lại ở chương 8 vì chương 9 và 10, cùng với phần phụ trương, tuy có giá trị tư liệu, nhưng không hoàn toàn thuần triết học – do đan xencác quan điểm xã hội và chính trị đặc thù của thời cuộc, vốn không phải là đối tượng trung tâm của cuộc khai triển triết lý trong phạm vi sách này.
Công trình này không chỉ dành cho những người quan tâm đến tư tưởng Kim Định hay triết học Việt, mà còn dành cho độc giả đại chúng – những ai đang tìm kiếm một nền tảng tinh thần để định vị mình trong thế giới hiện đại. Bởi lẽ, như Kim Định từng viết: “Cái còn lại sau cùng của một dân tộc là minh triết sống.” Chính minh triết ấy – nếu được khai sáng, tái diễn giải và thực hành – sẽ là ánh đuốc dẫn đường để người Việt hôm nay vừa có thể hội nhập toàn cầu, vừa vẫn giữ được căn cước bản thể của mình.
Trong sách này, thay vì ghi đầy đủ chức danh, chúng tôi chỉ gọi ngắn gọn là Kim Định, với lòng thành kính và sự tôn trọng đối với vị linh mục – học giả triết học lớn của Việt Nam.
An Phú Đông, thứ Năm ngày 24 tháng 7 năm 2025
Michel Nguyễn Hạnh
VỀ TÁC GIẢ KIM ĐỊNH
1. Tiểu sử
Linh mục Đa Minh Lương Kim Định sinh năm 1915 tại tỉnh Ninh Bình, trong một gia đình Công giáo truyền thống. Ngay từ nhỏ, ngài đã theo học tại các chủng viện để chuẩn bị cho đời sống linh mục. Sau khi được gửi du học tại Pháp, Kim Định theo học thần học, triết học và tốt nghiệp xuất sắc. Ngài được thụ phong linh mục, gia nhập Dòng Đa Minh, và trở về Việt Nam với sứ vụ giảng dạy.
Kim Định từng đảm nhận vai trò giáo sư triết học tại nhiều chủng viện, trường đại học Công giáo và viện đào tạo triết học ở miền Nam Việt Nam trước năm 1975. Song song với công việc đào tạo linh mục và sinh viên, ngài dành trọn đời nghiên cứu triết học Đông – Tây, đặc biệt là tư tưởng cổ truyền Việt Nam.
2. Học giả tiên phong trong Việt Nho và Việt Triết
Kim Định là người khởi xướng Việt Nho và Việt Triết, nhấn mạnh rằng nền minh triết Đông phương có cội rễ sâu xa từ văn hóa Việt cổ. Ngài nỗ lực chứng minh Việt Nam không chỉ tiếp thu văn hóa Hán mà còn là trung tâm phát nguyên nhiều giá trị nhân bản đã lan tỏa sang Trung Hoa và các nền văn minh lân cận
Bằng một phương pháp vừa mang tính triết học vừa mang tính khảo cổ – ngữ học – sử học, Kim Định đã xây dựng một hệ thống tư tưởng sâu sắc, nối kết giữa thần thoại, Kinh Dịch, trống đồng Đông Sơn và nền minh triết An Việt (Âu Lạc).
3. Các tác phẩm chính và nội dung sơ lược
Kim Định để lại hơn 30 tác phẩm, nhiều cuốn có giá trị học thuật cao, trong đó đáng chú ý:
a. Việt Lý Tố Nguyên (1967)
Tác phẩm chủ lực về nguồn gốc và nền tảng triết lý Việt. Kim Định phân tích các huyền thoại Lạc Long Quân – Âu Cơ, Hồng Bàng thị, Kinh Dịch, trống đồng Đông Sơn để tìm ra hệ thống tư tưởng nguyên thủy của dân tộc.
b. Việt Nho (1970)
Cuốn sách giải thích và bảo vệ khái niệm Việt Nho – tức nền Nho giáo nguyên thủy của người Việt – phân biệt với Hán Nho về sau. Kim Định nhấn mạnh triết lý Việt Nho mang tính nhân bản, cộng đồng và hài hòa với thiên nhiên.
c. Triết Lý An Vi (1972)
Đây là triết lý chủ đạo của Kim Định, đề cao An Vi – trạng thái sống an hòa, thanh thản, xây dựng trên nền tảng nhân bản và cộng đồng. Ngài phân tích các yếu tố triết học Đông – Tây để đối chiếu và đề xuất hướng đi cho văn hóa Việt.
d. Vấn Đề Nhân Chủ (1972)
Sách bàn về vị trí con người trong vũ trụ theo truyền thống triết học Việt và Đông phương, đồng thời đối thoại với triết học Tây phương. Kim Định cho rằng người Việt cổ đã có một nền nhân chủ (con người làm trung tâm) trước cả khi phương Tây hình thành chủ nghĩa nhân văn.
e. Việt Triết Nhập Môn (1974)
Cuốn sách giới thiệu hệ thống triết học Việt một cách khái quát, dễ tiếp cận cho độc giả. Kim Định sử dụng các khái niệm Từ – Tượng – Số – Chế để giải thích cách người Việt tư duy về thế giới, đồng thời nêu ra những giá trị phổ quát.
f. Nguồn Gốc Văn Hóa Việt Nam (1971)
Sách tập trung khảo cứu các di chỉ khảo cổ, ngôn ngữ, phong tục để chứng minh chiều sâu lịch sử – văn hóa Việt Nam và vai trò trung tâm của văn minh Đông Sơn.
g. Các tác phẩm khác:
Cửa Khổng (1963): Giới thiệu Nho giáo dưới cái nhìn Việt.
Tâm Tư Thời Đại (1970): Đối thoại giữa Đông – Tây về khủng hoảng tinh thần.
Tinh Hoa Ngũ Điển (1972): Giải thích Kinh Dịch, Kinh Thư, Kinh Thi, Kinh Lễ, Kinh Xuân Thu trong mạch Việt Nho.
Hùng Việt Sử Ca (1972): Hình thức thơ ca để ca ngợi lịch sử dân tộc.
4. Đóng góp và di sản
Kim Định là một trong những nhà tư tưởng lớn của Việt Nam thế kỷ 20. Tư tưởng của ngài đã góp phần:
1) Khơi dậy tự hào dân tộc qua việc chứng minh nền minh triết Việt cổ.
2) Đưa ra hệ thống triết học Việt có khả năng đối thoại với triết học Đông – Tây.
3) Xây dựng triết lý An Vi như một hướng đi nhân bản cho xã hội hiện đại.
Ngày nay, nhiều công trình nghiên cứu tiếp tục khai thác và đối thoại với tư tưởng Kim Định, đặc biệt trong lĩnh vực Việt Nho, nhân thoại và cơ cấu ngũ hành.
