DẪN NHẬP

1. THÀNH 城 VÀ HOÀNG 隍: TỪ NGUYÊN HÁN TỰ

2. THÀNH HOÀNG TRONG TRUYỀN THỐNG LÀNG XÃ VIỆT NAM

3. THÀNH HOÀNG – PHÚC THẦN TRONG QUYẾT NGHỊ NĂM 1974

4. NHỮNG VỊ THÀNH HOÀNG NÀO ĐƯỢC PHÉP TÔN KÍNH?

5. THÀNH HOÀNG DƯỚI ÁNH SÁNG VĂN KIỆN NĂM 2025

6. PHÂN BIỆT GIỮA TÔN KÍNH VÀ THỜ PHƯỢNG

7. NGƯỜI CÔNG GIÁO CÓ THỂ THAM DỰ LỄ HỘI THÀNH HOÀNG KHÔNG?

KẾT LUẬN

 

DẪN NHẬP

Trong đời sống văn hóa Việt Nam, Thành hoàng là danh xưng quen thuộc, gắn liền với đình làng, lễ hội và những truyền thống được lưu giữ qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, không phải mọi vị Thành hoàng đều có cùng nguồn gốc. Có vị là nhân vật lịch sử từng có công với đất nước hoặc làng xã; có vị thuộc truyền thuyết dân gian; cũng có vị là thần linh được hình thành từ tín ngưỡng tự nhiên.

Sự đa dạng ấy đặt ra một vấn đề cần được phân định: khi người Công giáo tham dự nghi lễ tôn kính Thành hoàng tại đình làng, họ đang bày tỏ lòng biết ơn đối với một con người có công hay đang tham dự việc thờ phượng một thần linh?

Vấn đề này đã được Hội đồng Giám mục Nam Việt Nam đề cập trong Quyết nghị ngày 14.11.1974.[1] Gần đây, Văn kiện Hướng dẫn việc Tôn kính Tổ tiên, được công bố ngày 07.10.2025, tiếp tục trình bày những nguyên tắc thần học và mục vụ giúp người tín hữu phân định các nghi thức truyền thống. [2]

Để hiểu đúng những hướng dẫn ấy, trước hết cần trở về với nghĩa gốc của hai chữ Thành 城 và Hoàng 隍, rồi tìm hiểu sự chuyển nghĩa của danh xưng Thành hoàng trong lịch sử văn hóa.

Bàn thờ Thành hoàng tại đền Ngọc Lũ, Hà Nam.

1. THÀNH 城 VÀ HOÀNG 隍: TỪ NGUYÊN HÁN TỰ

Để hiểu rõ nguồn gốc và ý nghĩa của danh xưng Thành hoàng 城隍, chúng ta hãy cùng tìm hiểu từ nguyên của hai chữ THÀNH 城 và HOÀNG 隍 qua phần giải nghĩa và các hình minh họa dưới đây.

THÀNH 城

1) Nghĩa gốc: 城 (thành) là tường thành, công trình phòng thủ bao quanh đô ấp nhằm bảo vệ cư dân. Tường phía trong gọi là 城 (thành), tường bao phía ngoài gọi là 郭 (quách). [3]

2) Lục thư: Hình thanh.

3) Tự hình – Cấu tạo chữ: Tổng số nét: 9. Bộ thủ: 土 (thổ: đất) – 3 nét, biểu ý công trìnhxây dựng bằng đất; 成 (thành) – 6 nét, biểu âm. Kết cấu: 土成.

4) Hình ảnh tầm nguyên: Theo Cơ sở dữ liệu Hán tự đa chức năng (Đại học Trung văn Hồng Kông), trong Kim văn thời Tây Chu, chữ 城 gồm 𩫖 (mô phỏng hình thành quách) và 成 (thành), 成 đồng thời biểu âm [4]; 成 có khi giản lược thành 戌 (tuất). Kim văn thời Đông Chu viết với 土 (thổ) và 成, gợi hình thành ấp đắp bằng đất. Thuyết văn giải tự ghi 城 gồm 土 và 成, 成 cũng biểu âm, và ghi dạng Trứu văn 𩫨 có thành phần 𩫖 [5]. Hình thể chữ gắn với công trình thành lũy bảo vệ nơi cư trú. Qua quá trình diễn biến, chữ 城 được định hình với bộ 土 (thổ: đất) bên trái và 成 (thành) bên phải.

5) Diễn biến và mở rộng nghĩa:

Tường thành – phòng thủ: 城牆 (thành tường): tường thành; 城郭

(thành quách): thành trong và thành ngoài.

Đô thị – nơi cư trú: 城市 (thành thị): đô thị; 城內 (thành nội): khu vực bên trong thành.

Thành trì – bảo vệ: 城池 (thành trì): thành lũy và hào phòng thủ.

Tín ngưỡng – thần bảo hộ: 城隍 (thành hoàng): nguyên nghĩa là thành lũy và hào thành; về sau chỉ vị thần bảo hộ thành trì và cư dân, rồi gắn với tín ngưỡng thờ thành hoàng làng ở Việt Nam.

6) Tinh yếu nghĩa – Hán tự tầm nguyên: 城 (thành) là chữ của sự bảo vệ và xác lập không gian cư trú. Từ bức tường thành bảo vệ đô ấp, ý nghĩa mở rộng sang thành thị, cộng đồng và tín ngưỡng bảo hộ. Trong từ 城隍 (thành hoàng), công trình phòng thủ vật chất đã trở thành biểu tượng bảo hộ tinh thần. Sự chuyển nghĩa ấy phản ánh quan niệm truyền thống về việc gìn giữ sự bình an và ổn định của cộng đồng.

HOÀNG 隍

1) Nghĩa gốc: 隍 (hoàng) là hào đào bao quanh thành lũy để phòng thủ, đặc biệt chỉ hào thành không có nước. Trong cách phân biệt cổ, 池 (trì) thường chỉ hào có nước, còn 隍 (hoàng) chỉ hào không có nước. [6]

2) Lục thư: Hình thanh.

3) Tự hình – Cấu tạo chữ: Tổng số nét: 11. Bộ thủ: 阜 (phụ: gò đất, địa hình cao thấp),viết bên trái thành 阝 – 3 nét, biểu ý địa hình và công trình đào đắp; 皇 (hoàng) – 9 nét, biểu âm. Kết cấu: 阝皇.

4) Hình ảnh tầm nguyên: Chữ 隍 (hoàng) gồm 阜 (phụ), gợi hình địa thế đất đai, gò đồi, kết hợp với 皇 (hoàng), giữ vai trò biểu âm. Hình thể chữ gắn với hào sâu được đào bên ngoài tường thành nhằm ngăncản sự tấn công của đối phương. Khác với 城 (thành) là công trình xây cao để phòng thủ, 隍 (hoàng) chỉ phần hào đào thấp xuống mặt đất, tạo thành hệ thống bảo vệ thành trì.

5) Diễn biến và mở rộng nghĩa:

Hào thành – phòng thủ: 隍 (hoàng): hào thành không có nước, được đào để bảo vệ thành lũy.

Thành trì – công trình bảo vệ: 城隍 (thành hoàng): nguyên nghĩa là tường thành và hào thành, hai công trình phòng thủ bao quanh đô ấp.

Tín ngưỡng – thần bảo hộ: 城隍神 (thành hoàng thần): vị thần được tin là bảo hộ thành trì và cư dân. Trong văn hóa Việt Nam, danh xưng Thành hoàng còn gắn với tín ngưỡng thờ thần bảo hộ làng xã.[7]

6) Tinh yếu nghĩa – Hán tự tầm nguyên: 隍 (hoàng) là chữ chỉ hào thành, biểu thị công trình phòng thủ bằng cách đào sâu xuống đất. Nếu 城 (thành) nhấn vào tường thành xây cao, thì 隍 (hoàng) nhấn vào hào sâu bao quanh để bảo vệ thành trì. Khi kết hợp thành 城隍 (thành hoàng), hai chữ diễn tả hệ thống phòng thủ gồm tường thành và hào thành. Về sau, danh xưng này chuyển sang chỉ vị thần bảo hộ thành trì và cộng đồng cư dân, phản ánh sự chuyển nghĩa từ công trình bảo vệ vật chất sang tín ngưỡng bảo hộ tinh thần.Xét theo nghĩa gốc, Thành 城 chỉ tường thành, còn Hoàng 隍 chỉ hào thành, đặc biệt là hào không có nước. Khi kết hợp thành 城隍, hai chữ diễn tả hệ thống công trình phòng thủ bao quanh một khu vực cư trú.

Về sau, trong tín ngưỡng Trung Hoa, Thành hoàng được thần cách hóa thành vị thần được tin là bảo hộ thành trì và cư dân địa phương. Đây là quá trình chuyển nghĩa từ công trình phòng thủ hữu hình sang hình tượng bảo hộ thiêng liêng. [8]

Tuy nhiên, sự chuyển nghĩa ấy chưa giải thích đầy đủ cách sử dụng danh xưng Thành hoàng trong văn hóa Việt Nam, bởi tại đây, nhiều nhân vật lịch sử có công với cộng đồng cũng được tôn làm Thành hoàng. Vì vậy, cần phân biệt nghĩa từ nguyên, nghĩa tín ngưỡng và đối tượng cụ thể được dân làng tôn kính.

2. THÀNH HOÀNG TRONG TRUYỀN THỐNG LÀNG XÃ VIỆT NAM

Trong truyền thống làng xã Việt Nam, đặc biệt tại các làng quê Bắc Bộ, đình làng vừa là nơi sinh hoạt cộng đồng, vừa là nơi lưu giữ ký ức về những người hoặc những đối tượng được dân làng tôn làm Thành hoàng.

Những đối tượng ấy có nguồn gốc khác nhau. Có vị là nhân vật lịch sử từng có công chống ngoại xâm, bảo vệ dân làng, khai phá đất đai, lập làng hoặc giúp cộng đồng vượt qua những biến cố khó khăn. Có vị được biết đến qua thần tích và truyền thuyết, trong đó yếu tố lịch sử và yếu tố huyền thoại đan xen. Cũng có những vị thuộc tín ngưỡng tự nhiên, như thần núi, thần sông hoặc các hình tượng siêu nhiên được tin là có quyền năng bảo hộ địa phương.

Trong trường hợp một nhân vật lịch sử được tôn làm Thành hoàng, cần phân biệt hai phương diện: công lao thực sự của con người ấy và địa vị thần linh mà tín ngưỡng dân gian về sau gán cho họ. Một người có công với dân làng có thể được hậu thế tưởng nhớ và biết ơn; nhưng việc được phong thần không tự nó chứng minh người ấy có quyền năng siêu nhiên để ban phúc, giáng họa hoặc quyết định vận mệnh cộng đồng.Chính sự phân biệt này giúp nhận ra những giá trị đạo lý đáng trân trọng trong truyền thống Thành hoàng, đồng thời tránh đồng nhất việc tưởng nhớ người có công với việc thờ phượng thần linh.

3. THÀNH HOÀNG – PHÚC THẦN TRONG QUYẾT NGHỊ NĂM 1974

Ngày 14.11.1974, tại Nha Trang, Hội đồng Giám mục Nam Việt Nam ban hành Quyết nghị về lễ nghi tôn kính ông bà tổ tiên, [9] tiếp nối đường hướng đã được xác định trong Thông cáo ngày 14.6.1965. [10]

Tại mục 6, Quyết nghị cho phép người Công giáo tham dự nghi lễ tôn kính Thành hoàng, quen gọi là Phúc thần, tại đình làng, nhằm bày tỏ lòng cung kính và biết ơn đối với những vị mà theo lịch sử đã có công với dân tộc hoặc là ân nhân của dân làng. Văn bản đồng thời phân biệt những đối tượng ấy với các hình thức mê tín liên quan đến “yêu thần, tà thần”. Nguyên văn mục 6: “Được tham dự nghi lễ tôn kính vị thành hoàng quen gọi là phúc thần tại đình làng, để tỏ lòng cung kính biết ơn những vị mà theo lịch sử đã có công với dân tộc hoặc là ân nhân của dân làng, chứ không phải là mê tín như đối với các ‘yêu thần, tà thần’” [11]. Ngay sau đó, mục 7 dặn rằng nếu việc thi hành có thể gây hiểu lầm thì nên “khéo léo giải thích”, và đối với giáo dân “cần phải giải thích cho hiểu việc tôn kính Tổ Tiên và các vị anh hùng liệt sĩ theo phong tục địa phương, là một nghĩa vụ hiếu thảo của đạo làm con cháu” [12].

Điểm quan trọng của hướng dẫn không nằm ở việc công nhận quyền năng thần linh của Thành hoàng, mà ở công lao lịch sử của người được tôn kính và ý nghĩa biết ơn của nghi lễ.

Danh xưng Phúc thần 福神 trong bối cảnh này cần được hiểu theo cách sử dụng của Quyết nghị năm 1974. Văn bản dùng danh xưng ấy để chỉ những vị Thành hoàng được cộng đồng tôn kính vì công lao đối với dân tộc hoặc làng xã. Không thể từ đó kết luận rằng mọi đối tượng được dân gian gọi là Phúc thần đều thuộc phạm vi được phép tôn kính.

Nói cách khác, Quyết nghị không cho phép người Công giáo tham dự mọi nghi lễ thờ Thành hoàng một cách không phân biệt. Quyết nghị xác định một phạm vi cụ thể: tôn kính những người có công, theo ý nghĩa tưởng nhớ và tri ân, chứ không phải thờ phượng họ như thần linh.

4. NHỮNG VỊ THÀNH HOÀNG NÀO ĐƯỢC PHÉP TÔN KÍNH?

Từ Quyết nghị năm 1974, có thể xác định rằng những vị Thành hoàng được người Công giáo tôn kính theo ý nghĩa văn hóa và đạo hiếu là những nhân vật có cơ sở lịch sử đáng tin cậy về công lao đối với dân tộc hoặc cộng đồng địa phương.

Đó có thể là những người từng bảo vệ quê hương, chống ngoại xâm, khai lập làng xóm, cứu giúp dân chúng hoặc có những đóng góp quan trọng cho đời sống chung. Dù về sau được dân gian phong thần, đối tượng của lòng biết ơn vẫn là con người lịch sử với những công lao cụ thể, chứ không phải quyền năng thần linh được gán cho họ.Đối với những Thành hoàng thuộc tín ngưỡng tự nhiên, như thần núi, thần sông hoặc các thực thể siêu nhiên, không thể áp dụng trực tiếp hướng dẫn dành cho những người có công trong lịch sử. Những đối tượng ấy không phải là các ân nhân lịch sử theo nghĩa được Quyết nghị năm 1974 xác định.

Trường hợp các nhân vật truyền thuyết cần được xem xét thận trọng hơn. Có những truyền thuyết lưu giữ ký ức về một nhân vật lịch sử, nhưng cũng có những câu chuyện không đủ căn cứ để xác định người được kể đến thực sự tồn tại. Khi thiếu chứng cứ, không nên mặc nhiên đồng nhất nhân vật truyền thuyết với một ân nhân lịch sử chỉ vì vị ấy được dân làng tôn làm Thành hoàng.

Tuy nhiên, việc phân định không nên dừng ở câu hỏi nhân vật ấy có thật hay không. Ngay cả đối với một Thành hoàng là nhân vật lịch sử có công, người Công giáo vẫn cần xem xét bản chất của nghi thức được cử hành. Một nghi thức tưởng niệm công lao và một nghi thức cầu xin quyền năng thần linh có thể diễn ra tại cùng một đình làng, nhưng không có cùng ý nghĩa.

Vì vậy, công lao lịch sử là căn cứ xác định đối tượng đáng được tri ân; ý nghĩa văn hóa hay tôn giáo của nghi thức là căn cứ xác định cách thức người Công giáo có thể tham dự. Hai phương diện này phải được phân định đồng thời.

5. THÀNH HOÀNG DƯỚI ÁNH SÁNG VĂN KIỆN NĂM 2025

Tại số 14, Văn kiện Hướng dẫn việc Tôn kính Tổ tiên năm 2025 phân biệt giữa sự thờ phượng (latria) dành riêng cho Thiên Chúa và sự tôn kính (dulia) dành cho các thánh và những người công chính. Văn kiện đồng thời lưu ý rằng chữ thờ trong tiếng Việt có thể diễn tả những ý nghĩa khác nhau tùy theo đối tượng và hoàn cảnh. [13]

Từ sự phân biệt ấy, Văn kiện xác định người Công giáo có thể, thậm chí nên, tham dự cách chủ động vào những cử chỉ, thái độ và nghi lễ mà tự thân hoặc do bối cảnh chỉ mang ý nghĩa văn hóa và đạo hiếu. Những thực hành ấy nhằm biểu lộ lòng tưởng nhớ, biết ơn và tôn kính đối với ông bà, tổ tiên, các vị Thành hoàng, các bậc Tôn sư, Tổ nghề, những bậc thánh hiền, anh hùng và ân nhân của dân tộc và nhân loại.

Việc Văn kiện năm 2025 trực tiếp nhắc đến các vị Thành hoàng cho thấy Hội đồng Giám mục Việt Nam nhìn nhận những giá trị đạo lý có thể hiện diện trong truyền thống tôn kính tại đình làng. Tuy nhiên, hướng dẫn này cần được đọc trong toàn bộ nguyên tắc phân định của Văn kiện, chứ không thể tách riêng danh xưng Thành hoàng để hiểu như một sự chấp thuận mọi hình thức thờ Thành hoàng.

Văn kiện xác định ba trường hợp thực hành. Những cử chỉ và nghi lễ chỉ mang ý nghĩa văn hóa, đạo hiếu có thể được tham dự cách chủ động. Những nghi thức biểu lộ sự thờ phượng dành cho một thụ tạo thì người Công giáo không được thực hiện hoặc tham dự cách chủ động. Trong những hoàn cảnh bất khả kháng hoặc khi ý nghĩa nghi thức còn mơ hồ giữa văn hóa và tín ngưỡng tôn giáo, người tín hữu chỉ nên hiện diện cách thụ động, với lương tâm ngay thẳng, sự khôn ngoan và lòng bác ái. Riêng đối với “các bậc hiền nhân, anh hùng dân tộc hay các vị sáng lập những tôn giáo khác”, Văn kiện nói thêm rằng tín hữu “có thể bày tỏ lòng kính trọng bằng việc dâng hương, cúi chào, nhưng không tham gia vào những nghi thức tôn vinh hay thờ phượng mang tính tín ngưỡng dành cho các vị ấy” (số 14, tr. 22–23) [14]. Điều này cần được cân nhắc khi áp dụng cho những vị Thành hoàng là anh hùng dân tộc.

Đặt bên cạnh Quyết nghị năm 1974, Văn kiện năm 2025 giúp làm sáng tỏ cả đối tượng lẫn hành vi tôn kính. Quyết nghị năm 1974 nhấn mạnh công lao lịch sử của những vị Thành hoàng được gọi là Phúc thần; Văn kiện năm 2025 nhấn mạnh bản chất văn hóa, đạo hiếu của hành vi và những giới hạn do đức tin Công giáo đặt ra.

Hai văn bản vì thế không đối lập, nhưng bổ sung cho nhau trong việc hướng dẫn người tín hữu thực hành lòng biết ơn đối với tiền nhân.

6. PHÂN BIỆT GIỮA TÔN KÍNH VÀ THỜ PHƯỢNG

Trong tiếng Việt, chữ thờ có phạm vi ý nghĩa rộng. Người Việt nói thờ cha kính mẹ, thờ tổ tiên, thờ Thành hoàng, nhưng những cách nói ấy không nhất thiết diễn tả cùng một hành vi.

Khi nói thờ cha kính mẹ, chữ thờ chủ yếu diễn tả bổn phận hiếu kính, phụng dưỡng và biết ơn. Khi nói thờ tổ tiên, chữ thờ có thể diễn tả việc tưởng nhớ những người đã khuất. Trong khi đó, việc thờ Thành hoàng thường gắn với một truyền thống tín ngưỡng, trong đó đối tượng được thờ có thể được tin là có quyền năng bảo hộ cộng đồng. Nghĩa hiếu kính ấy có nền tảng nơi Điều Răn Thứ Tư, đòi chúng ta “phải tôn kính, mến yêu và biết ơn ông bà tổ tiên” (GLHTCG 2199) [15].

Theo giáo lý Công giáo, sự thờ phượng theo nghĩa tuyệt đối chỉ dành riêng cho Thiên Chúa. Sách Giáo lý Hội thánh Công giáo, số 2096–2097, trình bày sự thờ phượng như hành vi nhìn nhận Thiên Chúa là Đấng Tạo Hóa và Cứu Độ, là Chúa và Chúa tể của mọi loài đang hiện hữu. Các số 2112–2113 cảnh báo việc thờ ngẫu tượng, tức dành cho thụ tạo sự thờ phượng vốn chỉ thuộc về Thiên Chúa. Số 2113 xác định rằng thờ ngẫu tượng là khi con người “tôn thờ và kính bái một thụ tạo thay vì Thiên Chúa”. [16]

Vì vậy, việc kính trọng một Thành hoàng có công với cộng đồng không đồng nghĩa với việc công nhận vị ấy là thần linh. Người Công giáo có thể tưởng nhớ công lao của một nhân vật lịch sử từng được dân làng tôn làm Thành hoàng, nhưng không vì thế mà nhìn nhận người ấy có quyền năng độc lập để ban phúc, giáng họa hoặc quyết định vận mệnh con người.

Cũng cần tránh đồng nhất việc kính trọng một nhân vật lịch sử với sự tôn kính các thánh theo nghĩa thần học Công giáo. Lòng biết ơn đối với một vị Thành hoàng có công trước hết thuộc bình diện đạo lý và văn hóa, chứ không phải là sự tuyên nhận vị ấy đã được Hội thánh nhìn nhận là thánh.

7. NGƯỜI CÔNG GIÁO CÓ THỂ THAM DỰ LỄ HỘI THÀNH HOÀNG KHÔNG?

Không thể trả lời câu hỏi này bằng một sự cho phép hoặc ngăn cấm chung cho mọi lễ hội Thành hoàng, bởi nội dung và hình thức của các lễ hội có thể rất khác nhau.

Người Công giáo có thể tham dự những hoạt động tưởng niệm người có công lập làng, bảo vệ quê hương hoặc giúp đỡ dân chúng, khi những hoạt động ấy mang ý nghĩa văn hóa và đạo lý. Việc dâng hoa, dâng hương hoặc cúi chào có thể là những cử chỉ bày tỏ lòng kính trọng, nếu ý nghĩa của chúng trong hoàn cảnh cụ thể thực sự là tưởng nhớ và tri ân.

Trái lại, nếu một nghi thức nhằm cầu xin Thành hoàng như một thần linh có quyền năng ban phúc, trừ họa hoặc chi phối vận mệnh, thì người Công giáo không thể tham dự cách chủ động. Trong trường hợp nghi thức có những yếu tố đan xen, người tín hữu cần phân định từng phần, tránh đồng nhất việc tham dự sinh hoạt cộng đồng với việc tham dự toàn bộ nghi lễ tín ngưỡng. Cần lưu ý thêm rằng Thông cáo năm 1965 (phần II, số 2) không cho giáo hữu thi hành hay tham dự “bất cứ lễ nghi nào biểu lộ lòng phục tùng và sự lệ thuộc của mình đối với một thụ tạo nào như là đối với Thiên Chúa”, cũng như những việc “cử hành ở những nơi dành riêng cho việc tế tự”; trong trường hợp bất đắc dĩ chỉ được hiện diện cách thụ động (tr. 52) [17]. Quyết nghị năm 1974 đã nói rõ trường hợp đình làng, nhưng điều ấy không xóa nguyên tắc chung: nơi chốn không phải là tiêu chí duy nhất, mà phải xét cả đối tượng lẫn ý nghĩa của nghi thức.

Đối với những hoàn cảnh khó phân định, Văn kiện năm 2025 hướng dẫn thái độ hiện diện thụ động khi cần thiết, cùng với việc khéo léo giải thích ý hướng của mình. Sự thận trọng ấy không nhằm phủ nhận hoặc xúc phạm truyền thống của người khác, nhưng giúp người tín hữu vừa tôn trọng cộng đồng, vừa trung thành với đức tin.

Do đó, câu hỏi thích hợp không chỉ là người Công giáo có được tham dự lễ hội Thành hoàng hay không, mà còn là: vị Thành hoàng ấy là ai, công lao của vị ấy được xác định thế nào, nghi thức cụ thể mang ý nghĩa gì và sự tham dự của người tín hữu có thể được hiểu ra sao?

Sự phân định như thế vừa tránh thái độ phủ nhận mọi giá trị của truyền thống dân tộc, vừa tránh việc tiếp nhận thiếu suy xét những thực hành không phù hợp với đức tin Công giáo.

KẾT LUẬN

Thành hoàng 城隍 là một danh xưng có lịch sử chuyển nghĩa lâu dài. Từ công trình thành lũy và hào thành, thuật ngữ này trở thành danh xưng của vị thần bảo hộ trong tín ngưỡng truyền thống. Khi đi vào đời sống làng xã Việt Nam, Thành hoàng còn gắn với việc tưởng nhớ những nhân vật lịch sử có công với dân tộc hoặc cộng đồng địa phương.

Sự đa dạng về nguồn gốc của các vị Thành hoàng đòi hỏi phải phân biệt giữa nhân vật lịch sử, nhân vật truyền thuyết và các đối tượng thuộc tín ngưỡng tự nhiên. Không phải mọi vị được gọi là Thành hoàng hoặc Phúc thần đều là những người có công trong lịch sử.

Quyết nghị ngày 14.11.1974 của Hội đồng Giám mục Nam Việt Nam đã xác định rõ phạm vi việc tôn kính Thành hoàng tại đình làng: đó là lòng cung kính và biết ơn đối với những vị mà theo lịch sử đã có công với dân tộc hoặc là ân nhân của dân làng. Văn kiện Hướng dẫn việc Tôn kính Tổ tiên năm 2025 tiếp tục soi sáng việc thực hành ấy bằng sự phân biệt giữa tôn kính và thờ phượng, giữa những nghi thức văn hóa, đạo hiếu và những nghi thức mang nội dung tôn giáo không phù hợp với đức tin Công giáo.

Theo đó, người Công giáo có thể tôn kính những vị Thành hoàng là người có công với dân tộc hoặc làng xã, bằng những hành vi tưởng nhớ và biết ơn phù hợp với đức tin; nhưng không vì thế mà thờ phượng họ như những thần linh có quyền năng siêu nhiên.

Sự phân định này không làm suy giảm giá trị của truyền thống uống nước nhớ nguồn. Trái lại, nó giúp lòng biết ơn được đặt trên nền tảng chân thật: nhìn nhận công lao của tiền nhân, trân trọng những giá trị văn hóa tốt đẹp và tiếp nối trách nhiệm xây dựng cộng đồng. Nhờ đó, người Công giáo có thể sống trọn vẹn đạo hiếu trong lòng dân tộc, đồng thời trung thành với Thiên Chúa là nguồn mạch của mọi sự sống và phúc lành.

(Bài viết đã được chuẩn nhận Nihil obstat bởi Ủy ban Văn hóa)

Michel Nguyễn Hạnh

Phó Trưởng ban Từ vựng Hán nôm Công giáo

Phân ban thuộc Ủy ban Giáo lý Đức tin

Thành viên Ủy ban Văn hóa


[1] HỘI ĐỒNG GIÁM MỤC NAM VIỆT NAM, Quyết nghị về lễ nghi tôn kính ông bà tổ tiên, Nha Trang, ngày 14.11.1974, mục 6; in lại trong Văn kiện Hướng dẫn việc Tôn kính Tổ tiên, Nxb. Đồng Nai, Phụ lục 1, tr. 54–56, đặc biệt tr. 55.

[2] ỦY BAN VĂN HÓA VÀ ỦY BAN GIÁO LÝ ĐỨC TIN TRỰC THUỘC HỘI ĐỒNG GIÁM MỤC VIỆT NAM, Văn kiện Hướng dẫn việc Tôn kính Tổ tiên, công bố ngày 7.10.2025, Nxb. Đồng Nai, số 14, tr. 20–23, tại https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/van-kien-huong-dan-viec-ton-kinh-to-tien

[3] HỨA THẬN 許慎, 《說文解字》 (Thuyết văn giải tự), các mục từ liên quan đến 城 và 隍.

[4] ĐẠI HỌC TRUNG VĂN HỒNG KÔNG, 《漢語多功能字庫》 (Cơ sở dữ liệu Hán tự đa chức năng), mục từ 城, các phần 金文, 形義通解 và 說文: https://humanum.arts.cuhk.edu.hk/Lexis/lexi-mf/search.php?word=%E5%9F%8E

[5] HỨA THẬN 許慎, 《說文解字》 (Thuyết văn giải tự), các mục từ liên quan đến 城 và 隍.

[6] HỨA THẬN 許慎, 《說文解字》 (Thuyết văn giải tự), các mục từ liên quan đến 城 và 隍.

[7] BỘ GIÁO DỤC ĐÀI LOAN, 《重編國語辭典修訂本》 (Trùng biên Quốc ngữ từ điển tu đính bản), mục từ 城隍. Từ điển giải thích rằng tín ngưỡng Thành hoàng phát triển qua nhiều triều đại, đặc biệt dưới thời Minh, với những chức năng được tin là bảo vệ địa phương, điều hòa mưa gió, trừ điều dữ và quản lĩnh vong hồn.

[8] BỘ GIÁO DỤC ĐÀI LOAN, 《國語辭典簡編本》 (Quốc ngữ từ điển giản biên bản), mục từ 城隍. Từ điển giải thích rằng thời cổ, Thành hoàng vốn chỉ tường thành và hào bảo vệ thành. Về sau được thần cách hóa (神格化) thành vị thần của những địa phương như huyện, phủ, được tin là đảm trách việc xem xét điều thiện, điều ác trong địa hạt và xét xử các việc thuộc cõi âm.

[9] HỘI ĐỒNG GIÁM MỤC NAM VIỆT NAM, Quyết nghị về lễ nghi tôn kính ông bà tổ tiên, Nha Trang, ngày 14.11.1974, mục 6; in lại trong Văn kiện Hướng dẫn việc Tôn kính Tổ tiên, Nxb. Đồng Nai, Phụ lục 1, tr. 54–56, đặc biệt tr. 55.

[10] HỘI ĐỒNG GIÁM MỤC VIỆT NAM, Thông cáo về việc tôn kính tổ tiên, ngày 14.6.1965; in lại trong Văn kiện Hướng dẫn việc Tôn kính Tổ tiên, Phụ lục 1, tr. 48–53.

[11] HỘI ĐỒNG GIÁM MỤC NAM VIỆT NAM, Quyết nghị về lễ nghi tôn kính ông bà tổ tiên, Nha Trang, ngày 14.11.1974, mục 6; in lại trong Văn kiện Hướng dẫn việc Tôn kính Tổ tiên, Nxb. Đồng Nai, Phụ lục 1, tr. 54–56, đặc biệt tr. 55.

[12] HỘI ĐỒNG GIÁM MỤC NAM VIỆT NAM, Quyết nghị về lễ nghi tôn kính ông bà tổ tiên, Nha Trang, ngày 14.11.1974, mục 6; in lại trong Văn kiện Hướng dẫn việc Tôn kính Tổ tiên, Nxb. Đồng Nai, Phụ lục 1, tr. 54–56, đặc biệt tr. 55.

[13] ỦY BAN VĂN HÓA VÀ ỦY BAN GIÁO LÝ ĐỨC TIN TRỰC THUỘC HỘI ĐỒNG GIÁM MỤC VIỆT NAM, Văn kiện Hướng dẫn việc Tôn kính Tổ tiên, công bố ngày 7.10.2025, Nxb. Đồng Nai, số 14, tr. 20–23.

[14] ỦY BAN VĂN HÓA VÀ ỦY BAN GIÁO LÝ ĐỨC TIN TRỰC THUỘC HỘI ĐỒNG GIÁM MỤC VIỆT NAM, Văn kiện Hướng dẫn việc Tôn kính Tổ tiên, công bố ngày 7.10.2025, Nxb. Đồng Nai, số 14, tr. 20–23.

[15] HỘI THÁNH CÔNG GIÁO, Sách Giáo lý Hội thánh Công giáo, số 2096–2097, 2112–2113 và 2199.

[16] HỘI THÁNH CÔNG GIÁO, Sách Giáo lý Hội thánh Công giáo, số 2096–2097, 2112–2113 và 2199.

[17] HỘI ĐỒNG GIÁM MỤC VIỆT NAM, Thông cáo về việc tôn kính tổ tiên, ngày 14.6.1965; in lại trong Văn kiện Hướng dẫn việc Tôn kính Tổ tiên, Phụ lục 1, tr. 48–53.