Một tiểu hành tinh mới được đặt theo tước hiệu Đức Lêô XIII

Việc đặt tên cho một tiểu hành tinh mới theo tước hiệu Đức Giáo hoàng Lêô XIII nhằm thu hút sự chú ý của công chúng đối với vai trò của ngài trong việc tái thiết lập Đài Thiên văn Vatican, cũng như mối quan tâm rộng lớn hơn của ngài đối với các ngành khoa học.

Sự kiện này cũng là cơ hội để khám phá lại tiến trình đặt tên cho thiên thể mới được phát hiện. Cha Richard D’Souza, Giám đốc Đài Thiên văn Vatican, trao đổi về vấn đề này trong cuộc phỏng vấn với trang tin www.vaticanstate.va.

Tiến trình từ khi phát hiện một tiểu hành tinh cho đến khi chính thức đặt tên cho nó diễn ra như thế nào?

Việc gán một tên gọi cụ thể cho một tiểu hành tinh là kết quả của một tiến trình kéo dài, có thể mất nhiều thập niên. Tiến trình này bắt đầu từ việc phát hiện một tiểu hành tinh hoặc asteroid không trùng khớp với bất kỳ thiên thể nào đã được biết đến trước đó. Những tiểu hành tinh này được gán cho một định danh tạm thời. Các định danh tạm thời dựa trên ngày phát hiện và được Trung tâm Tiểu hành tinh (Minor Planet Center - MPC) ấn định theo một công thức được xác định bao gồm năm phát hiện, hai chữ cái, và nếu cần, thêm các con số bổ sung (ví dụ: 1989 AC hoặc 2002 LM60).

Khi quỹ đạo của một tiểu hành tinh đã được xác định với độ chính xác đủ để vị trí của nó có thể được dự đoán cách đáng tin cậy trong tương lai xa (việc này thường xảy ra sau khi tiểu hành tinh đã được quan sát qua bốn hoặc nhiều kỳ xung đối (opposition), tiểu hành tinh ấy sẽ được cấp một định danh vĩnh viễn — một con số thứ tự được Trung tâm Tiểu hành tinh gán theo trình tự, chẳng hạn như (433), (4179), hoặc (50000).

Sau khi tiểu hành tinh nhận được số hiệu vĩnh viễn, người phát hiện nó được mời đề xuất một tên gọi. Người phát hiện giữ đặc quyền này trong thời hạn mười năm kể từ khi thiên thể được đánh số. Người phát hiện sẽ soạn một bản thuyết minh ngắn giải thích lý do của tên gọi được đề xuất, theo các hướng dẫn của Hiệp hội Thiên văn Quốc tế (International Astronomical Union - IAU).

Tất cả các tên được đề xuất đều được thẩm định bởi Nhóm Công tác về Danh pháp các Thiên thể Nhỏ (Working Group for Small Body Nomenclature - WGSBN) của IAU, bao gồm mười lăm nhà thiên văn học chuyên nghiệp đến từ khắp nơi trên thế giới, những người thuộc các lĩnh vực nghiên cứu liên quan đến các Tiểu hành tinh và/hoặc sao chổi.

Hiệp hội Thiên văn Quốc tế đóng vai trò gì trong quy trình đặt tên này?

Nhóm Công tác của IAU có trách nhiệm xem xét tên gọi do người phát hiện đề xuất và xác minh xem tên gọi đó có phù hợp với các quy chuẩn đã được thiết lập hay không. 

Thông thường phải mất bao lâu thời gian từ khi phát hiện đến khi có thể đề xuất một tên gọi?

Trung bình, có thể mất khoảng mười năm từ khi một tiểu hành tinh được phát hiện cho đến khi nó được gán một tên gọi chính thức. Tuy nhiên, đôi khi quá trình này có thể kéo dài hơn nhiều.

Có những hướng dẫn cụ thể nào trong việc chọn tên cho các tiểu hành tinh không?

Tên gọi không được vượt quá mười sáu ký tự và thông thường được viết dưới dạng một từ duy nhất. Tên của tiểu hành tinh phải có thể phát âm được trong ít nhất một ngôn ngữ chính thức và không được mang tính xúc phạm.Tên đề xuất không được quá giống với tên của một tiểu hành tinh hiện có hoặc của một vệ tinh tự nhiên khác của hành tinh. Tên của các loài thú cưng và các sản phẩm thương mại không được phép sử dụng. Tên của những nhân vật hoặc sự kiện được biết đến chủ yếu qua các hoạt động chính trị hoặc quân sự sẽ không đủ điều kiện xét duyệt cho đến ít nhất 100 năm sau khi người đó qua đời hoặc sau khi sự kiện ấy xảy ra.

Có phải những người phát hiện luôn có quyền đề xuất tên gọi không?

Vâng, trong hầu hết các trường hợp là như vậy. Tuy nhiên, có những hướng dẫn chi tiết hơn đối với một số tiểu hành tinh nhỏ thuộc các nhóm động lực học nhất định. Một số lớp hoặc họ tiểu hành tinh tuân theo các truyền thống đặt tên: chẳng hạn, các tiểu hành tinh Trojan của sao Mộc được đặt theo tên những nhân vật liên quan đến cuộc Chiến tranh thành Troy, trong khi họ Centaur được đặt theo tên các nhân vật nhân mã trong thần thoại. Nhóm Công tác nhận thấy cần giới hạn số lượng tiểu hành tinh được đặt tên, do đó yêu cầu các cá nhân và nhóm phát hiện không đề xuất quá hai tên trong chu kỳ hai tháng.

Cha có thể chia sẻ một ví dụ thú vị hoặc ý nghĩa liên quan đến việc đặt tên tiểu hành tinh không?

Một trong những trường hợp thú vị nhất là một tiểu hành tinh được đặt theo tên con mèo của nhà khám phá James B. Gibson. Theo một thông cáo được Trung tâm Tiểu hành tinh công bố vào tháng 9 năm 1985, chú mèo này, cũng như thiên thể mang tên nó, được mô tả là “điềm tĩnh, logic, thông minh, và có đôi tai nhọn”, (Ngày nay, việc dùng tên thú cưng làm nguồn cảm hứng cho tên gọi chính thức không được khuyến khích, nhưng trường hợp này đã được thông qua).

Khía cạnh văn hóa quan trọng như thế nào trong việc lựa chọn tên gọi?

Văn hóa đóng một vai trò nền tảng và ngày càng quan trọng trong việc đặt tên các tiểu hành tinh. Những tiểu hành tinh đầu tiên được đặt tên theo thần thoại Hy Lạp và La Mã (Ceres, Pallas, Juno, Vesta). Theo thời gian, các thực hành đặt tên đã được mở rộng sang thần thoại Bắc Âu, Ai Cập, Trung Hoa, Maya, Ấn Độ giáo và châu Phi, biến hệ mặt trời thành một bản đồ văn hóa đích thực. Các nhà khoa học, nhà soạn nhạc, văn sĩ và triết gia thuộc mọi nền văn minh đều được tôn vinh: có một tiểu hành tinh mang tên Beethoven, một mang tên Shakespeare, một mang tên Khổng Tử, và một tiểu hành tinh mang tên Ibn Battuta.

Trong những thập niên gần đây, đã có một xu hướng rõ rệt nhằm đưa vào tên gọi từ các nền văn hóa vốn ít được đại diện trong lịch sử: các ngôn ngữ bản địa Bắc Mỹ, các truyền thống châu Phi và các văn hóa Đại Dương. Nhiều tiểu hành tinh mang tên các thành phố, vùng miền hoặc các dân tộc, thường liên quan đến nguồn gốc của người khám phá, qua đó phản ánh bản sắc văn hóa của họ.

Việc đặt tên cho một tiểu hành tinh có thể góp phần vào công tác truyền thông khoa học không?

Niềm say mê của công chúng đối với các thiên thể là rất lớn. Việc đặt tên một tiểu hành tinh theo tên một cá nhân giúp thu hút sự chú ý của công chúng đến những đóng góp của người ấy cho khoa học hoặc cho xã hội nói chung. Trong những trường hợp cụ thể, điều này còn giúp làm nổi bật một số định luật khoa học do người ấy khám phá, chẳng hạn như các định luật hấp dẫn của Einstein hoặc các lý thuyết của Cha Georges Lemaître, người được xem là cha đẻ của thuyết Big Bang.

Có những sáng kiến nào nhằm thu hút công chúng hoặc các trường học tham gia vào tiến trình này không?

Thực tế, trách nhiệm đặt tên một tiểu hành tinh thuộc về người khám phá. Tôi chưa nhận thấy những sáng kiến nào có sự tham gia của công chúng hoặc các trường học trong tiến trình này.

Cha cho rằng tên của tiểu hành tinh nào là thú vị hoặc có ý nghĩa nhất, và tại sao?

Tôi rất vui mừng về tiểu hành tinh mới vừa được đặt theo tước hiệu Đức Giáo hoàng Lêô XIII. Việc đặt tên tiểu hành tinh này giúp công chúng chú ý đến vai trò của Đức Lêô XIII trong việc tái thiết lập Đài Thiên văn Vatican sau thời kỳ thống nhất nước Ý, và tôi rất hài lòng vì cuối cùng ngài cũng được tôn vinh bằng danh hiệu này. Vì ngài là nguyên thủ quốc gia Vatican, nên chúng ta đã phải chờ đợi một thời gian rất dài.

Nguồn: vaticanstate.va