Trí tuệ nhân tạo (AI) đặt ra hàng loạt vấn đề nghiêm trọng, một thực tế được chính các nhà lãnh đạo ngành công nghệ, những người vốn say mê sức mạnh từ sáng tạo của họ, thừa nhận (và đôi khi còn tán dương).

Người đứng đầu một tổ chức công nghệ Công giáo hàng đầu cho rằng AI có thể trở thành “một trong những phương tiện vĩ đại nhất cho công cuộc loan báo Tin mừng trong lịch sử”.

Nhà sáng lập kiêm Giám đốc điều hành Longbeard, ông Matthew Harvey Sanders, chia sẻ với Crux Now rằng mối quan ngại về công nghệ mới nổi này là hoàn toàn có cơ sở, nhưng ông cũng mong muốn mọi người trân trọng những cơ hội mà nó mang lại.

Longbeard, nhà tài trợ nhiều năm của cơ quan truyền thông này, đã xây dựng các nền tảng như Magisterium AI và Vulgate, cả hai đều là những công cụ ứng dụng AI phục vụ việc đào tạo và loan báo Tin mừng Công giáo.

“Chúng ta có nghĩa vụ đạo đức và thiêng liêng phải sử dụng những công cụ của thời đại mình để tiếp cận càng nhiều người càng tốt, như các thánh trước đây đã làm với những phương tiện của thời đại các ngài”, ông Sanders nói trong cuộc phỏng vấn sâu rộng với Crux Now.

Ông Sanders nói: “Giống như máy in, công nghệ này có thể là một trong những phương tiện vĩ đại nhất cho công cuộc loan báo Tin mừng trong lịch sử. Bỏ qua nó sẽ khiến nhiều người không có cơ hội tiếp cận những sự thật mà những người như chúng ta đã được đón nhận”.

“Sự hoài nghi là lành mạnh khi nó mang ý nghĩa phân định,” ông Sanders nói với Crux Now, “và Giáo hội không bao giờ được đánh mất điều đó,” và sự hoài nghi “sẽ trở nên đắt giá khi biến thành sự thiếu vắng”.

Ông nói: “Việc cấm những công cụ này không ngăn được người ta sử dụng chúng”, mà chỉ đẩy người ta sang sử dụng “các tài khoản và tác nhân AI cá nhân mà không một ai trong Giáo hội có thể nhìn thấy hoặc định hướng”.

Ông Sanders cho biết ba vấn đề chính mà AI đặt ra cho Giáo hội là nguy cơ về thứ tình cảm giả tạo của các mô hình, sự lệ thuộc vào các hệ thống được xây dựng theo một thế giới quan có thể khác biệt với Giáo hội, và sự gia tăng hành vi giả mạo.

Ông Sanders nhấn mạnh: “Cơ sở hạ tầng luôn mang theo một thế giới quan. Ai sở hữu một hệ thống thì quyết định hệ thống đó nói gì và không nói gì.”

Ông Sanders nhận định: “Đối với một Giáo hội có sứ mạng gìn giữ đức tin nguyên vẹn từ thế hệ này sang thế hệ khác, việc vận hành các hoạt động và giáo huấn của mình trên những hệ thống mà Giáo hội không kiểm soát không phải là một chi tiết kỹ thuật đơn thuần”.

Ông Sanders cũng cho rằng Vatican nên nghiên cứu tạo ra một hệ thống có thể đánh giá mức độ trung thành của các mô hình AI khác nhau đối với giáo huấn của Giáo hội.

Tháng Năm năm nay, Đức Thánh cha Lêô XIV đã phê chuẩn việc thành lập một cơ quan trực thuộc Giáo triều Rôma, nhằm thúc đẩy sự hợp tác và trao đổi thông tin giữa bảy cơ quan khác nhau của Giáo triều, đồng thời soạn thảo các chính sách về việc sử dụng AI.

Cơ quan này có tên là Ủy ban Liên Bộ về Trí tuệ Nhân tạo (Interdicasterial Commission on Artificial Intelligence), quy tụ đại diện từ các Bộ Giáo lý Đức tin, Bộ Phục vụ Phát triển Con người Toàn diện, Bộ Văn hóa và Giáo dục, và Bộ Truyền thông.

Ủy ban cũng có đại diện từ các Hàn lâm viện Giáo hoàng về Sự sống, Khoa học và Khoa học Xã hội.

Ông Sanders nói: “Dựa trên mạng lưới các học giả và đại học của Giáo hội trên toàn thế giới, ủy ban có thể giúp thiết lập một bộ quy chuẩn Công giáo có thẩm quyền, toàn diện hơn bất kỳ một tổ chức riêng lẻ nào có thể xây dựng, qua đó cho thấy mức độ trung thành của từng mô hình đối với những vấn đề quan trọng nhất.”

Dưới đây là nội dung cuộc phỏng vấn của Crux Now với ông Matthew Harvey Sanders, Giám đốc điều hành Longbeard, đã được biên tập về độ dài và sự rõ ràng.

Crux Now: Theo ông, điều gì làm nên sự khác biệt giữa “AI Công giáo” và AI thông thường?

Các mô hình căn bản có thể giống nhau. Điều tạo nên sự khác biệt nằm ở mọi yếu tố bao quanh chúng: hệ thống lấy dữ liệu từ đâu để trả lời, được định hướng theo chuẩn mực nào và phục vụ cho mục đích gì.

Không có mô hình nào là trung lập.

Mỗi mô hình đều được định hình bởi các giá trị của công ty huấn luyện nó.

Một mô hình phổ thông có thể đã đọc Sách Giáo lý, nhưng nó cũng đã đọc hàng ngàn cuộc tranh luận xoay quanh Sách Giáo lý, và không có gì bên trong mô hình giúp nó nhận biết tiếng nói nào trong số đó đại diện cho Giáo hội.

Nếu chỉ đặt cho cùng một cỗ máy một cái tên nghe có vẻ Công giáo, bạn sẽ vẫn nhận được những câu trả lời như cũ, chỉ khác ở cách đóng gói.

Đó là lý do tại sao Magisterium AI, nền tảng do công ty tôi xây dựng, hoạt động theo một phương thức khác.

Đây là một hệ thống AI phức hợp: mô hình ngôn ngữ chỉ là một thành phần bên trong một khung vận hành lớn hơn, và phần lớn công việc nằm ở khâu mà các kỹ sư gọi là kỹ thuật ngữ cảnh (context engineering).

Khi một câu hỏi được đặt ra, hệ thống trước tiên sẽ tập hợp ngữ cảnh mà mô hình cần: những tư liệu liên quan từ một trong những cơ sở dữ liệu vector lớn nhất về các tác phẩm triết học và thần học Công giáo, từ giáo huấn thuộc huấn quyền đến các tác phẩm của các Giáo phụ và Tiến sĩ Hội thánh, cùng với dữ liệu thực tế đã được cấu trúc.

Chỉ thị dành cho mô hình rất hẹp: Tóm tắt và chắt lọc những gì tài liệu đó nói.

Mục đích là hạn chế mức ảnh hưởng của mô hình đối với nội dung cốt lõi của câu trả lời, bởi điều quan trọng là các nguồn tài liệu nói gì, chứ không phải mô hình nghĩ gì.

Mỗi luận điểm đều đi kèm trích dẫn trực tiếp ngay trong văn bản, để người dùng có thể tìm đến các văn kiện của Giáo hội và tự mình đọc lấy.

Và chúng tôi không phó mặc bước tiếp theo cho sự ngẫu nhiên.

Thông qua Catholic Intelligence, nền tảng dành cho các giáo phận của chúng tôi, chúng tôi đang nỗ lực tìm hiểu đầy đủ về các giáo xứ địa phương, các thừa tác vụ và các phong trào giáo dân để hướng dẫn từng người đến một cộng đoàn cụ thể luôn sẵn sàng đón tiếp họ.

Tôi từng nghe những bình luận của ông cho rằng Giáo hội không nên rơi vào thế bị động trước AI hay tỏ ra hoài nghi theo phản xạ đối với công nghệ mới này. Ông có thể giải thích rõ hơn về điểm này không?

Sự hoài nghi là lành mạnh khi nó mang ý nghĩa phân định, và Giáo hội không bao giờ được đánh mất điều đó. Nó sẽ trở nên đắt giá khi biến thành sự thiếu vắng.

Việc cấm những công cụ này không ngăn được người ta sử dụng chúng; mà chỉ chuyển sang sử dụng các tài khoản và tác nhân AI cá nhân mà không một ai trong Giáo hội có thể nhìn thấy hoặc định hướng.

Và một công nghệ được sử dụng rộng rãi như thế này sẽ định hình thành thói quen và chuẩn mực chỉ trong vài năm; nếu Giáo hội chờ đến lúc đó mới tham gia, những chuẩn mực ấy đã hình thành mà không có sự hiện diện của Giáo hội.

Sự hoài nghi theo phản xạ cũng có xu hướng xem “AI” như một thực thể duy nhất, trong khi điều quan trọng nhất lại nằm ở mục đích sử dụng.

Mỗi hệ thống AI đều được định hình bởi những gì mà các nhà thiết kế muốn nó thực hiện. Một mô hình đa dụng phải được định hướng, bởi những công ty có mục tiêu riêng của họ, cho hơn một tỷ người với những giá trị rất khác nhau.

AI Công giáo được thiết kế với một mục đích duy nhất: giúp con người gặp gỡ đức tin sâu sắc hơn, giải đáp những câu hỏi sâu sắc mà họ mang theo, và dẫn đưa họ bước vào một đời sống sung mãn hơn trong các bí tích và trong cộng đoàn Kitô hữu địa phương của họ.

Toàn bộ mục đích của nó là dẫn đưa con người đến sự viên mãn của đức tin Kitô giáo, một đức tin không bao giờ được sống cách đơn độc.

Và những hệ quả đặt ra là vô cùng quan trọng. Giống như máy in, công nghệ này có thể là một trong những phương tiện vĩ đại nhất cho công cuộc loan báo Tin mừng trong lịch sử.

Bỏ qua nó sẽ khiến nhiều người không có cơ hội tiếp cận những sự thật mà những người như chúng ta đã được đón nhận.

Chúng ta có nghĩa vụ đạo đức và thiêng liêng phải sử dụng những công cụ của thời đại mình để tiếp cận càng nhiều người càng tốt, như các thánh trước đây đã làm với những phương tiện của thời đại các ngài.

Lời phê bình thuyết phục nhất mà Giáo hội có thể đưa ra đối với một cỗ máy được thiết kế tệ hại chính là tạo ra một cỗ máy tốt hơn.

Xét theo góc độ đó, ông có hài lòng với lập trường của Vatican về AI dưới sự dẫn dắt của Đức Giáo hoàng Lêô XIV không?

Có. Sự lãnh đạo của Đức Giáo hoàng Lêô xuất hiện vào một thời điểm mang tính quyết định, và rõ ràng ngài đã dành thời gian nghiên cứu rất sâu về công nghệ này: không chỉ ở những chiều kích triết học, thần học và nhân học, mà cả những khía cạnh kỹ thuật của nó.

Những người trong ngành của tôi đều nhận ra điều đó.

Đức Giáo hoàng đã trao cho Giáo hội phần giáo huấn. Điều cần thiết lúc này là Tòa thánh phải cho thấy chính Giáo hội có thể sử dụng AI cách tốt đẹp như thế nào.

Thông điệp nói rằng học thuyết xã hội của Giáo hội cũng là “một cuộc xét mình của Giáo hội”, và Giáo hội được mời gọi áp dụng các nguyên tắc của học thuyết ấy “đặc biệt ngay trong chính các cơ cấu của mình”.

Và Ủy ban Liên bộ về Trí tuệ Nhân tạo, được Đức Giáo hoàng phê chuẩn vào tháng Năm, có nhiệm vụ đề cập rõ ràng đến “các chính sách về việc sử dụng AI trong nội bộ Tòa thánh”.

Thành quốc Vatican đã có các hướng dẫn về AI kể từ tháng 1 năm 2025, và các chính sách là một khởi đầu cần thiết.

Bước tiếp theo là một chương trình AI có chủ quyền: một cơ sở hạ tầng an toàn thuộc sở hữu của Tòa thánh, để những tài liệu vô cùng nhạy cảm và bảo mật cao có thể được xử lý trên các hệ thống do chính Tòa thánh kiểm soát.

Nhờ uy tín của mình, Đức Giáo hoàng có thể mời gọi những nhân tài xuất sắc nhất thế giới, cả trong lãnh vực hạ tầng AI cũng như bản thân các mô hình, để bảo đảm chương trình được xây dựng theo những tiêu chuẩn thực hành tốt nhất.

Sau đó, những gì mà Tòa thánh học được cần chia sẻ với các giáo phận khắp nơi, để tất cả đều được hưởng lợi.

Việc AI giúp hoạt động tài chính và hành chính của Giáo hội vận hành hiệu quả hơn là điều hiển nhiên.

Cơ hội lớn hơn nằm ở sứ mạng hàng đầu của Giáo hội, đó là loan báo Tin mừng: làm cho toàn bộ kho tàng khôn ngoan của Giáo hội trở nên sẵn có cho mọi người, ở mọi nơi, chứ không chỉ dành riêng cho một số ít người có đặc quyền.

Một điều nữa cần phải được thực hiện càng sớm càng tốt. Những người chọn một tác nhân AI ngày càng muốn biết mức độ trung thành của nó trong việc trình bày những gì Giáo hội giảng dạy.

Dựa trên mạng lưới các học giả và đại học của Giáo hội trên toàn thế giới, ủy ban có thể giúp thiết lập một bộ quy chuẩn Công giáo có thẩm quyền, toàn diện hơn bất kỳ một tổ chức riêng lẻ nào có thể xây dựng, qua đó cho thấy mức độ trung thành của từng mô hình đối với những vấn đề quan trọng nhất.

Ông nghĩ gì về thông điệp Magnifica Humanitas?

Tôi đã có mặt tại buổi giới thiệu thông điệp ở Vatican hồi tháng Năm, và tôi cho rằng đây là văn kiện bàn về AI nghiêm túc nhất mà bất kỳ tổ chức nào từng ban hành cho đến nay.

Có ba điểm nổi bật.

Thứ nhất, văn kiện thể hiện sự am hiểu về kỹ thuật. Thông điệp mô tả các hệ thống ngày nay giống như được “nuôi dưỡng” hơn là được “xây dựng”, và thừa nhận rằng tất cả chúng ta, kể cả những người thiết kế ra chúng, “chỉ có hiểu biết hạn chế về cơ chế vận hành thực sự của chúng”.

Đó chính là cách những người xây dựng ra chúng vẫn nói: ông Dario Amodei của Anthropic, mượn lời của người đồng sáng lập Chris Olah, đã mô tả các hệ thống này là “phát triển lớn hơn là được xây dựng”.

Thứ hai, văn kiện đi thẳng vào vấn đề mà ngành công nghiệp của tôi ít muốn bàn đến nhất. Mỗi mô hình đều mang theo những giá trị, và Đức Giáo hoàng đặt câu hỏi ai là người chọn những giá trị đó: “Một AI có đạo đức hơn vẫn chưa đủ, nếu đạo đức đó chỉ do một số ít người quyết định”.

Thứ ba, thông điệp thể hiện niềm hy vọng nhưng không ngây thơ. Thông điệp khẳng định sự đổi mới sáng tạo thể hiện “sự tham gia của con người vào hoạt động sáng tạo của Thiên Chúa”, và yêu cầu các nhà phát triển phải ý thức về trách nhiệm đi kèm với điều đó.

Đức Giáo hoàng đã trực tiếp gửi gắm tư tưởng đó đến những người xây dựng công nghệ trong sứ điệp gửi Diễn đàn các Nhà Xây dựng AI do tôi sáng lập và làm chủ tịch vào tháng 11 năm 2025.

Và thông điệp chứa đựng một trong những câu nói sâu sắc nhất về con người mà tôi từng đọc: “Đối với một thuật toán, sai lỗi là một khiếm khuyết cần phải sửa chữa; nhưng đối với một con người, sai lỗi có thể trở thành chất xúc tác cho sự biến đổi sâu xa.”

AI mang lại những cơ hội nào cho Giáo hội?

Cơ hội lớn nhất là công cuộc loan báo Tin mừng, và hình ảnh tôi luôn nghĩ tới là lễ Ngũ Tuần. Đám đông tại Giêrusalem đã kinh ngạc “vì ai nấy đều nghe các ông nói tiếng bản xứ của mình”.

Trong nhiều thế kỷ, việc đào sâu giáo huấn của Giáo hội có nghĩa là phải đọc giáo huấn ấy bằng một trong số ít ngôn ngữ phổ biến; ngay cả thông điệp này cũng chỉ mới được đăng trên trang web của Vatican bằng mười thứ tiếng.

Giờ đây, phần lớn truyền thống đó có thể được khám phá bằng hàng chục ngôn ngữ, có đính kèm nguồn trích dẫn, và có thể đặt câu hỏi với sự kiên nhẫn bao lâu tùy theo nhu cầu của mỗi người.

Đức Giáo hoàng Lêô gọi thế giới kỹ thuật số là “một lục địa mới cần được loan báo Tin mừng”. Đây chính là cách Giáo hội có thể cất tiếng nói với mọi miền của lục địa ấy.

Cơ hội thứ hai là thời gian. Phần lớn đời sống giáo xứ hiện nay bị tiêu tốn vào công việc hành chính. Một linh mục được giải phóng khỏi một phần những công việc đó sẽ có nhiều thời gian hơn cho tòa giải tội, cho các bệnh nhân và những người đau yếu không thể ra khỏi nhà.

Cơ hội thứ ba là lớn nhất. Khi máy móc đảm nhận ngày càng nhiều công việc được trả lương, nhiều người sẽ thấy tuần lễ của mình trở nên trống rỗng vì thiếu đi công việc từng lấp đầy thời gian của họ, và cùng với đó là mất đi phần lớn cảm giác mình là người cần thiết.

Nếu Giáo hội có thể chỉ cho họ thấy rằng giá trị của họ chưa bao giờ phụ thuộc vào việc được một người chủ sử dụng lao động cần đến hay không, Giáo hội sẽ trao tặng cho họ điều mà không một nền kinh tế nào có thể mang lại.

Còn những mối nguy hiểm là gì?

Tôi xin nêu ra ba mối nguy.

Thứ nhất là thứ tình cảm không có người đứng đằng sau. Các hệ thống này có thể mô phỏng sự ấm áp, sự kiên nhẫn và thậm chí cả tình yêu, trong khi mô hình kinh doanh đứng sau nhiều sản phẩm tiêu dùng lại tưởng thưởng cho số giờ một người dành cho ứng dụng, chứ không phải những tình bạn mà họ duy trì bên ngoài ứng dụng đó.

Đức Giáo hoàng đã diễn tả rất chính xác mối nguy hiểm này.

Thứ hai là sự lệ thuộc. Cơ sở hạ tầng luôn mang theo một thế giới quan. Ai sở hữu một hệ thống thì quyết định hệ thống đó nói gì và không nói gì.

Đối với một Giáo hội có sứ mạng gìn giữ đức tin nguyên vẹn từ thế hệ này sang thế hệ khác, việc vận hành các hoạt động và giáo huấn của mình trên những hệ thống mà Giáo hội không kiểm soát không phải là một chi tiết kỹ thuật đơn thuần.

Thứ ba là sự giả mạo. Khi Đức Giáo hoàng Lêô nằm viện vào tháng trước, những bức ảnh chụp ngài trên giường bệnh, một số cho thấy ngài đang đeo mặt nạ dưỡng khí, đã lan truyền khắp mạng xã hội.

Không có bức ảnh nào xuất phát từ Vatican, nơi công bố những bức ảnh chính thức cho thấy ngài đang dâng lễ, và những bức ảnh mà trang tin Aleteia kiểm tra dường như đều được tạo ra bằng AI.

Khi bất kỳ khuôn mặt hay giọng nói nào cũng có thể bị làm giả, kể cả của một vị giáo hoàng, thì một Giáo hội hiện hữu để trung thành thông truyền một sứ điệp phải có khả năng chứng minh từng lời nói bắt nguồn từ đâu.

Tư tưởng và lịch sử của Giáo hội soi rọi những bài học sâu sắc nào về sự nổi lên của AI?

Tôi xin chỉ ra ba bài học, mỗi bài học đến từ một góc độ khác nhau của truyền thống.

Bài học thứ nhất đến từ Giáo hội sơ khai, vốn cũng từng đối mặt với làn sóng tràn ngập các văn bản mang dáng vẻ có thẩm quyền. Khoảng năm 200, Đức Giám mục Serapion thành Antiôkia nhận thấy giáo đoàn tại Rhossus đang tranh cãi về một quyển “Tin mừng theo thánh Phêrô”.

Ngài chưa đọc cuốn sách đó nên đã để cho đọc. Khi đọc xong, ngài nhận thấy trong đó có nhiều điều đúng đắn “nhưng cũng có một số điều được thêm vào”, và ngài đã viết thư để đính chính.

Ngài giải thích rằng Giáo hội đón nhận thánh Phêrô và các tông đồ khác, “nhưng chúng tôi khôn ngoan bác bỏ những văn bản được gán ghép giả mạo cho các ngài, vì biết rằng những điều đó không được lưu truyền lại cho chúng tôi”.

Một thế kỷ sau, sử gia Eusebius đã phân loại các tác phẩm đang lưu hành thành ba nhóm: được “công nhận”, đang “tranh cãi”, và bị “bác bỏ”, bằng cách đặt câu hỏi liệu một văn bản có nguồn gốc Tông truyền hay không, có phù hợp với đức tin được lưu truyền hay không, và có được các giáo hội khắp nơi đón nhận hay không.

AI tạo sinh ngày nay có thể sản xuất vô số các văn bản nghe có vẻ đầy thẩm quyền nhưng lại hoàn toàn không có tác giả.

Những câu hỏi đó vẫn nguyên giá trị áp dụng cho bất kỳ câu trả lời nào: Nó bắt nguồn từ đâu, nó có phù hợp với những gì đã được lưu truyền hay không, và đã có cộng đoàn nào kiểm chứng nó qua thời gian hay chưa?

Bài học thứ hai đến từ thánh Inhaxiô Loyola. Trong các quy tắc phân định thiêng liêng, ngài cảnh báo rằng ác thần có thể ngụy trang “dưới hình dạng một thiên thần ánh sáng”, trước tiên đưa ra những tư tưởng tốt lành và thánh thiện, rồi từng bước dẫn dắt linh hồn đến một nơi khác.

Vì thế, ngài dạy chúng ta phải theo dõi toàn bộ diễn tiến tư tưởng của mình: Nếu “từ đầu, đến giữa và kết thúc đều tốt lành”, đó là dấu hiệu của thiên thần lành; nhưng nếu cuối cùng dẫn đến một nơi xấu hơn, hoặc lấy mất đi sự bình an của linh hồn, thì không phải.

Đó là một phép thử rất tốt đối với AI.

Mối nguy hiểm hiếm khi đến từ một hệ thống nói ra điều gì đó sai trái cách hiển nhiên. Mối nguy nằm ở một hệ thống luôn giúp ích, an ủi và đồng tình, nhưng sáu tháng sau lại khiến một người trở nên cô lập hơn và ít có khả năng cầu nguyện hơn.

Hãy đánh giá những công cụ này, như cách thánh Inhaxiô sẽ làm, dựa trên nơi mà chúng dẫn đưa theo thời gian, chứ không phải dựa trên cảm giác chúng mang lại trong khoảnh khắc hiện tại.

Bài học thứ ba đến từ thánh Tôma Aquinô, và bài học này liên quan trực tiếp đến việc ngày càng sử dụng AI để đưa ra các quyết định về con người.

Bởi vì các hoàn cảnh của con người “muôn hình vạn trạng không thể đếm xuể”, thánh Aquinô dạy rằng không một luật nào có thể tiên liệu được tất cả mọi trường hợp.

Ví dụ minh họa của ngài làm cho mối nguy hiểm này trở nên cụ thể.

Luật pháp quy định rằng vật gì ai đó gửi gắm cho bạn giữ thì phải được hoàn trả, và trong hầu hết các trường hợp, đó là điều công bằng. Nhưng nếu một người điên đòi lại thanh gươm mà anh ta từng gửi cho bạn, thì việc tuân thủ quy định đó sẽ đặt một thứ vũ khí vào tay một người mất trí.

Trong những trường hợp như vậy, thánh Aquinô nói, “tốt hơn hết là gác lại câu chữ của luật để tuân theo những đòi hỏi của công lý và công ích”. Nhân đức thực hiện điều này được ngài gọi là epikeia, hay là sự hợp tình hợp lý (equity).

Một hệ thống tự động có thể áp dụng một quy tắc cho hàng triệu trường hợp mà không biết mệt mỏi, nhưng nó không thể nhận ra trường hợp khi việc tuân thủ quy tắc lại làm phương hại đến chính mục đích của quy tắc đó.

Đó là lý do tại sao một con người có sự khôn ngoan thực tiễn phải đứng đằng sau mọi quyết định hệ trọng mà một hệ thống như vậy chạm tới: không phải để đóng dấu phê chuẩn một cách máy móc, mà là để nhận diện những trường hợp ngoại lệ mà quy tắc chưa bao giờ dự liệu được.

Chuyển ngữ từ: cruxnow