Là người đến từ thành phố mà Đức Hồng y Bernardin xem là quê hương của mình, tôi cảm thấy vinh dự được hiện diện tại Fiera di Primiero, nơi Đức Hồng y cũng cảm nhận được sự thân thuộc, nhờ lòng hiếu khách và sự quý trọng mà quý vị dành cho ngài.

Tối nay, tôi muốn cùng quý vị suy tư đôi nét về cách thức Joseph Bernardin đã đón nhận những điều tốt đẹp nhất từ nền văn hóa phong phú của vùng Trentino, để rồi trưởng thành thành một nhân vật có tầm vóc quốc tế, với ảnh hưởng đối với Giáo hội và thế giới vẫn còn đậm nét sâu sắc cho đến hôm nay.

Đạo đức và sự sống

Bài diễn văn lịch sử ngài trình bày tại Đại học Fordham năm 1983, trong đó ngài giới thiệu cách tiếp cận nổi tiếng mang tên “đạo đức nhất quán về sự sống” khi xem xét những vấn đề trọng yếu của thế giới đương đại, cùng với vai trò lãnh đạo của ngài trong việc soạn thảo thư mục vụ về hòa bình của các giám mục Hoa Kỳ, giúp chúng ta hiểu rõ hơn ảnh hưởng ấy.

Những xác tín mang tính cách mạng

Có ba xác tín thực sự mang tính cách mạng đã định hướng cho ngài.

Trước hết, ngài xác tín rằng cần đáp lại lời mời gọi của Công đồng Vatican II về việc đọc các dấu chỉ thời đại. Đức Hồng y hiểu rằng Giáo hội chỉ có thể trở nên đáng tin khi thực sự dấn thân vào thế giới, quan tâm đến những gì đang diễn ra trong đời sống thực tế của con người, cũng như đến những sức mạnh tác động lên chính trị và dư luận xã hội. Theo nhiều cách, ngài đã đi trước câu nói nổi tiếng của Đức cố Giáo hoàng Phanxicô: “Thực tại quan trọng hơn ý tưởng.”

Việc đọc các dấu chỉ thời đại đã đưa ngài đến kết luận rằng không thể giải quyết những vấn đề như phá thai, án tử hình, phổ biến vũ khí hạt nhân, sử dụng sức mạnh quân sự hay bất kỳ vấn đề nào khác một cách riêng lẻ. Ngài nhận ra rằng cách tiếp cận này phần lớn bắt nguồn từ thực tế là chính những vấn đề ấy vốn đã gây chia rẽ. Tuy nhiên, ngài cũng xác tín rằng một cam kết toàn diện nhằm tôn trọng sự sống, như nguyên tắc thực sự liên kết các vấn đề này, sẽ đem lại lợi ích cho tất cả. Theo lời ngài: “Mục đích của việc đề xuất một nền đạo đức nhất quán về sự sống là nhằm khẳng định rằng thành công trong bất kỳ vấn đề nào đe dọa sự sống cũng đòi hỏi phải quan tâm đến thái độ rộng lớn hơn của xã hội đối với việc tôn trọng sự sống con người… Tính khả thi của nguyên tắc này tùy thuộc vào việc áp dụng nguyên tắc ấy một cách nhất quán.”

Thứ hai, Đức Hồng y xác tín rằng tính toàn diện của học thuyết xã hội của Giáo hội khiến học thuyết này có khả năng đặc biệt trong việc định hướng cách xác định và giải quyết những vấn đề ấy trong không gian công cộng. Để minh họa, ngài đặt câu hỏi: Làm thế nào có thể giải thích việc chỉ có các giám mục Công giáo mạnh mẽ phản đối cả phá thai lẫn các chính sách chiến tranh hạt nhân của Hoa Kỳ? Chính tính toàn diện, nghĩa là tính nhất quán của học thuyết, đã làm nên nét đặc trưng của Giáo hội. Vì thế, học thuyết xã hội của Giáo hội không thể bị giới hạn trong một phạm trù chính trị nào đó vốn định hình đời sống công cộng tại Hoa Kỳ. Thế nhưng, chính vì lý do này mà quan điểm về đạo đức nhất quán đối với sự sống đã vấp phải những lời chỉ trích. Quan điểm ấy khẳng định rằng học thuyết của Giáo hội không thể bị định hình theo những ranh giới chia rẽ chính trị của chúng ta, cũng không được làm suy giảm tầm quan trọng của những giáo huấn xã hội nền tảng, ngay cả khi điều đó có thể giúp đạt được những mục tiêu chính trị quan trọng. Cũng theo hướng ấy, gần đây, Đức Giáo hoàng Lêô đã nhận định rằng không thể tự xác định mình là người bảo vệ sự sống nếu chỉ phản đối phá thai nhưng đồng thời lại ủng hộ án tử hình, hoặc không phản đối cách đối xử vô nhân đạo đối với người di cư.

Sau cùng, Đức Hồng y xác tín rằng Giáo hội có một vị thế độc đáo để thúc đẩy việc cổ võ công ích thông qua việc định hình lại các chính sách công. Cách chúng ta vun đắp đời sống đức tin, thực hành mục vụ, tổ chức các thừa tác vụ chăm sóc sức khỏe và giáo dục đều cho thấy tính toàn diện của học thuyết xã hội của Giáo hội. Chính vì thế, Đức Hồng y Bernardin đã thẳng thắn thừa nhận rằng ngài chọn một trường đại học Công giáo để giới thiệu cách tiếp cận về đạo đức nhất quán đối với sự sống, bởi ngài đánh giá cao vai trò đặc biệt của các trường đại học Công giáo trong việc định hình những cuộc tranh luận công cộng.

Những lời khuyên sáng suốt

Khuôn khổ luân lý về “đạo đức nhất quán đối với sự sống” mà Đức Hồng y cổ võ vẫn có ý nghĩa thiết yếu trong thời đại hôm nay, khi những chia rẽ sâu sắc trong xã hội khiến con người chống đối nhau một cách cực đoan. Những lời khuyên sáng suốt của ngài mời gọi chúng ta suy nghĩ về những nguy cơ của việc sống trong các “bong bóng” khép kín, nơi chúng ta chỉ ở bên những người giống mình, nhưng lại sợ dấn thân vào những cuộc đối thoại đích thực về hàng loạt vấn đề hệ trọng. Thực tế, nhiều vấn đề trong số đó liên quan trực tiếp đến sự sống và cái chết: cuộc khủng hoảng chăm sóc sức khỏe bộc lộ trong đại dịch; tai họa bất công chủng tộc làm tổn hại phẩm giá người di cư; và mối đe dọa do biến đổi khí hậu gây ra cho mọi sự sống trên Trái đất, một nguy cơ ngày càng rõ rệt qua từng năm.

Di sản thần học và luân lý

Di sản thần học và luân lý của Đức Hồng y Joseph Bernardin vẫn là một trong những dòng tư tưởng có ảnh hưởng sâu rộng nhất trong học thuyết xã hội hiện đại của Giáo hội tại Hoa Kỳ. Trên cương vị Tổng Giám mục Chicago, Đức Hồng y Bernardin đã trình bày một tầm nhìn liên kết nhiều đòi hỏi luân lý khác nhau, từ giải trừ vũ khí hạt nhân đến bảo vệ sự sống của thai nhi, thành một tổng thể thống nhất. Di sản của ngài gắn liền với hai dấu mốc quan trọng: vai trò lãnh đạo của ngài trong việc soạn thảo thư mục vụ về hòa bình, mang tựa đề Thách đố của hòa bình: Lời hứa của Thiên Chúa và lời đáp trả của chúng ta (1983), và bài diễn văn tại Đại học Fordham, nơi ngài giới thiệu khái niệm “đạo đức nhất quán đối với sự sống”.

Những nhận định đi trước thời đại

Mặc dù phải đối diện với những người chỉ trích, kể cả một số giám mục đồng nhiệm, những nhận định của ngài đã cho thấy tầm nhìn xa đáng kinh ngạc, phản ánh viễn tượng luân lý toàn diện mà sau này Thánh Gioan Phaolô II phát triển trong Thông điệp Evangelium vitae (Tin Mừng về sự sống). Không quá lời khi nói rằng trong Thông điệp Evangelium vitae, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã xác nhận tổng hợp tư tưởng rộng lớn hơn của Đức Hồng y Bernardin. Ngài minh nhiên đặt những hành vi trực tiếp tấn công sự sống vô tội của con người, chẳng hạn như phá thai hoặc an tử, trong cùng một viễn tượng luân lý với những mối đe dọa mang tính cơ cấu rộng lớn hơn đối với sự sống con người, bao gồm chiến tranh, nghèo đói và sự suy thoái môi trường sinh thái. Qua đó, Đức Thánh Giáo hoàng củng cố nguyên tắc rằng một nền văn hóa sự sống đích thực phải quan tâm đến mọi mối đe dọa đối với phẩm giá con người.

Sự sống mới và sức mạnh mới

Trong thời gian gần đây, những lời của Đức Hồng y Bernardin đã được khơi dậy với sức sống và sức mạnh mới qua giáo huấn của cả Đức Giáo hoàng Phanxicô lẫn Đức Giáo hoàng Lêô. Cả hai vị đều cổ võ một nền văn hóa gặp gỡ, lắng nghe lẫn nhau và phân định, nhằm cùng nhau tìm ra con đường tiến về phía trước. Chúng ta may mắn là những người thừa hưởng di sản quý giá từ tinh thần hiền hòa và khôn ngoan đã soi dẫn Đức Hồng y Bernardin. Là người kế vị vị Hồng y đáng kính ấy, tôi thực sự vui mừng được hiện diện nơi đây để tưởng nhớ ngài và tôn vinh di sản lịch sử ngài để lại. Lời nói và gương sáng của ngài tiếp tục truyền cảm hứng cho chúng ta trong những nỗ lực xây dựng hòa bình, giáo dục và đào tạo người trẻ, thúc đẩy sự hiểu biết và cộng tác giữa các Kitô hữu cũng như những người không thuộc Kitô giáo, và dĩ nhiên, trong việc tôn trọng sự sống dưới mọi hình thức quý giá của nó.

Tôi cầu nguyện để tiếng nói mang tính ngôn sứ và di sản của Đức Hồng y Bernardin đáng kính của chúng ta, những điều vẫn còn nguyên giá trị như thuở ban đầu, sẽ tiếp tục khơi nguồn cảm hứng cho tất cả chúng ta xây dựng tình liên đới sâu đậm hơn nữa, với tư cách là những thành viên trong cùng một gia đình Thiên Chúa. Ngày nay, hơn bao giờ hết, chúng ta cần đến điều ấy.

Tác giả: Đức Hồng y Blase Cupich (vaticannews.va)