Biến đổi khí hậu – Di cư của con người

Việc phải rời bỏ quê hương do tác động của biến đổi khí hậu là một trong những cuộc khủng hoảng mang tính quyết định của thời đại chúng ta, nhưng cũng là một trong những thực trạng ít được nhìn nhận nhất. Thế giới đã quen thuộc với hình ảnh của chiến tranh và những người phải ly hương vì xung đột. Tuy nhiên, các thảm họa do khí hậu đang làm phát sinh một cuộc khủng hoảng kép, có quy mô tương đương và ngày càng nghiêm trọng, nhưng vẫn chưa được phản ánh đầy đủ trong luật pháp, chính sách cũng như trong lương tri của cộng đồng.

Nhân ngày Thế giới Người Tị nạn, trong khuôn khổ khóa họp thứ 62 của Hội đồng Nhân quyền Liên hiệp quốc tại Genève, một liên minh các tổ chức Công giáo gồm Caritas Internationalis, Hội Phục vụ Người Tị nạn của Dòng Tên (Jesuit Refugee Service – JRS), Ủy ban Công giáo Quốc tế về Di cư (International Catholic Migration Commission) và Diễn đàn các Tổ chức Phi chính phủ được truyền cảm hứng từ đức tin Công giáo (Forum of Catholic Inspired NGOs) đã cùng nhau lên tiếng cảnh báo về tình trạng thay đổi nơi cư trú do biến đổi khí hậu gây ra.

Theo Báo cáo Toàn cầu năm 2026 về Thay đổi nơi cư trú Nội địa (của Trung tâm Giám sát Thay đổi nơi cư trú Nội địa – Internal Displacement Monitoring Centre), mỗi năm có ít nhất 27,5 triệu người phải thay đổi nơi trú trong phạm vi quốc gia do các thảm họa liên quan đến khí hậu, trong khi số người phải rời bỏ quê hương do xung đột là 16,5 triệu người. Cả hai cuộc khủng hoảng này đều đòi hỏi những giải pháp khẩn cấp và không thể trì hoãn.

Sự kiện chung về vấn đề di cư của con người trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại Geneva, Palais des Nations, ngày 24 tháng 6 năm 2026.

"Thấy hay không thấy?"

Đó là câu hỏi – lời vang vọng cách chính Đức Giáo hoàng Phanxicô từng diễn giải lại câu nói nổi tiếng trong vở Hamlet – được Đức ông Riyyan Chaves Mendoza, Phó Trưởng Phái đoàn Quan sát viên Thường trực của Tòa thánh tại Liên hiệp quốc ở Genève, đặt làm trọng tâm bài phát biểu của mình. Ngài mời gọi mọi người không nhìn cuộc khủng hoảng này như một khái niệm trừu tượng.

Ngài nói: "Đối với rất nhiều người ngày nay, biến đổi khí hậu không còn là một khái niệm trừu tượng. Đó là sự mất mát gia đình, sinh kế, nền văn hóa, cộng đồng, và đôi khi là cả niềm hy vọng." Đức ông tiếp tục chỉ rõ căn nguyên của cuộc khủng hoảng:

"Sự suy thoái của khí hậu phần lớn bắt nguồn từ những lựa chọn sai lầm, những mô hình sản xuất và tiêu dùng mang tính hủy hoại, cũng như sự thờ ơ khiến con người đối nghịch với công trình tạo dựng, là ngôi nhà chung của chúng ta. Nhiều vùng đất đang trở nên không còn thích hợp cho sự sống vì một mô hình kinh tế thiếu bền vững, đặt lợi nhuận ngắn hạn lên trên con người, tình liên đới và việc chăm sóc công trình tạo dựng."

Dựa trên ba nhân đức đối thần – đức tin, đức cậy và đức mến – mà Đức Giáo hoàng Lêô XIV đã nhấn mạnh như nền tảng cho chứng tá sinh thái của Giáo hội trong sứ điệp gửi Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới tại Áo lần thứ mười ngày 16 tháng 6 năm 2026, Đức ông Riyyan mời gọi cộng đồng quốc tế dấn thân cụ thể: "Được nâng đỡ bởi các nhân đức này, ước gì cuộc trao đổi hôm nay thúc đẩy chúng ta không chỉ biết nhìn thấy, nhưng còn biết đối phó; không chỉ phân tích, nhưng còn biết hành động; và trên hết, để không một ai phải rời bỏ quê hương vì hậu quả của biến đổi khí hậu bị chìm vào sự vô danh, thinh lặng và lãng quên."

Tiếng nói từ Brazil, Bangladesh và Philippines

Những chứng từ tiếp theo đã mang đến khuôn mặt cụ thể cho những con số thống kê.

Bà Taynara de Sousa, đại diện Caritas Brazil, đã nêu lên một thực trạng đang diễn ra trên khắp đất nước của bà: "Di cư do biến đổi khí hậu không chỉ nói đến những người buộc phải di chuyển, mà còn nói đến những người bị mắc kẹt, phải đối diện với nhiều hiểm nguy nhưng không thể rời đi vì thiếu nguồn lực, cơ hội hay sự hỗ trợ."

Bà nhận định rằng thực trạng này đang tái diễn tại nhiều cộng đồng:

"Các gia đình không chỉ phải di tản một lần. Nhiều người liên tục phải rời bỏ nơi ở khi các thảm họa xảy ra ngày càng thường xuyên và khó lường. Tình trạng di cư đang trở thành một thực tế mang tính cơ cấu, chứ không còn là ngoại lệ."

Một cuộc khảo sát của bà Taynara trên phạm vi toàn quốc cho thấy 100% số người được hỏi đều xác nhận rằng nhiều cộng đồng vẫn buộc phải ở lại ngay cả khi đang đối diện với những nguy cơ nghiêm trọng, đơn giản vì họ không có khả năng di chuyển đến nơi an toàn.

Đại diện Caritas Bangladesh, ông Inmanuel Chayan Biswas, đã đọc một bức thư của người dân vùng Sundarbans. Với những lời lẽ giản dị nhưng đầy sức lay động, họ viết: "Chúng tôi không biết mình phải chịu trách nhiệm thế nào đối với cuộc khủng hoảng này. Thế nhưng chúng tôi thuộc về vùng đất này... Chúng tôi tha thiết xin thế giới thấu hiểu những đau khổ của chúng tôi, nhìn nhận các quyền lợi chính đáng của chúng tôi và hành động vì công lý."

Chứng từ ấy còn được chuyển tải qua bộ phim tài liệu In Our Island (Sa Among Isla) do JRS Châu Á – Thái Bình Dương thực hiện. Bộ phim kể lại câu chuyện của các cộng đồng tại Philippines đang phải đối diện với một lựa chọn đầy đau đớn: hoặc ở lại trên mảnh đất gắn liền với nguồn gốc của mình, hoặc rời đến miền đất mới với tương lai vẫn đầy bất định.

Luật pháp, tình yêu và tính cấp bách của hành động

Năm 2026 đánh dấu 75 năm Công ước năm 1951 về Quy chế Người Tị nạn, văn kiện nền tảng của hệ thống bảo vệ người tị nạn trên bình diện quốc tế. “Mặc dù Công ước không được xây dựng để giải quyết trực tiếp thực trạng di cư do biến đổi khí hậu – bởi phần lớn những người phải di cư vì khí hậu không vượt qua biên giới quốc gia, và việc bảo vệ quốc tế chỉ được áp dụng khi các yếu tố khí hậu gắn với bách hại hoặc xung đột – nhưng Cao ủy Liên hiệp quốc về Người Tị nạn (UNHCR) vẫn gọi Công ước này là "chiếc la bàn của sự bảo vệ". Quả thật, từng điều khoản của Công ước đều đặt phẩm giá của mỗi con người ở vị trí trung tâm, dù “văn kiện ấy được soạn thảo vào thời điểm mà người ta chưa thể lường trước những biến đổi của thế giới sau 75 năm.”

Văn phòng Cao ủy Nhân quyền Liên hiệp quốc cũng nhấn mạnh rằng các quốc gia cần áp dụng ngay các công cụ hiện hành về nhân quyền và luật nhân đạo, ngay cả khi khuôn khổ pháp lý dành cho người phải di cư vì biến đổi khí hậu vẫn còn chưa hoàn chỉnh; đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế nhằm thu hẹp khoảng cách giữa những nghĩa vụ pháp lý và thực tế đời sống. Sự dấn thân ấy được khơi nguồn từ cùng một tinh thần của tình yêu chính trị, vốn đã thôi thúc những người soạn thảo Công ước ngày từ buổi đầu.

Kết thúc sự kiện, phái đoàn Philippines một lần nữa khẳng định rằng lịch sử vẫn đang được viết tiếp: "Tương lai chưa phải là điều đã được định đoạt. Với những hành động kịp thời, sự hợp tác chân thành và việc tôn trọng phẩm giá con người, chúng ta vẫn có thể cùng nhau định hình tương lai ấy."

Liên minh các tổ chức Công giáo khẳng định rằng không một ai phải bị bỏ lại trong thinh lặng và lãng quên.

Hãy xem những lời chứng thực cảm động của JRS Châu Á – Thái Bình Dương tại Philippines:

Theo Cecile Stone, OFS – Chuyên gia về Sinh thái Toàn diện, Ban Phát triển Con người Toàn diện, Caritas Internationalis.

Chuyển ngữ từ: caritas.org