Trong bối cảnh người ta đề cập đến khái niệm “chiến tranh chính nghĩa”, thật hữu ích khi nhắc lại giáo huấn về hòa bình của các Đức Giáo Hoàng, là những đấng kế vị nhau trên Ngai tòa Phêrô trong suốt thế kỷ qua. Giáo huấn ấy dần dần được đào sâu và phong phú hơn, đến mức ngày càng nhận ra rằng thật khó để khẳng định sự tồn tại của một “cuộc chiến chính nghĩa”. Những suy tư dựa trên thần học của các thế kỷ trước và các lập luận biện minh cho chiến tranh thường không tính đến thực tế rằng, khi các thần học gia thời xưa bàn về vấn đề này, chiến tranh được tiến hành bằng gươm giáo và vũ khí thô sơ – chứ không phải bằng những loại vũ khí hủy diệt và các thiết bị điều khiển tự động như ngày nay, một thực tại đặt ra những vấn đề luân lý hết sức nghiêm trọng. Có một nhận thức ngày càng rõ ràng hơn rằng chiến tranh không phải là con đường cần theo đuổi.

Từ bức thư năm 1917 của Đức Giáo hoàng Bênêđictô XV gửi các quốc gia tham chiến, trong đó ngài gọi Thế chiến thứ nhất là một “cuộc tàn sát vô ích”, đến những nỗ lực của Đức Giáo hoàng Piô XII nhằm ngăn chặn Thế chiến thứ hai; từ lời của Đức Gioan XXIII trong Pacem in Terris (1963), khi ngài khẳng định rằng “hầu như không thể nghĩ rằng trong kỷ nguyên nguyên tử, chiến tranh có thể là một khí cụ của công lý”, đến lời kêu gọi của Đức Giáo hoàng Phaolô VI tại Liên hiệp quốc: “Đừng có chiến tranh nữa!” – và những lời kêu gọi nhiều khi không được lắng nghe của Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II nhằm ngăn chặn các xung đột thảm khốc tại Trung Đông: các Đấng kế vị Thánh Phêrô đã không ngừng cất lên tiếng nói của mình, vừa mang tính ngôn sứ vừa đầy thực tế, dù đáng tiếc là nhiều khi không được lắng nghe.

Văn kiện quy chiếu chính là Sách Giáo lý Hội thánh Công giáo, vốn thừa nhận quyền tự vệ chính đáng, nhưng đồng thời đặt ra những “điều kiện nghiêm ngặt” ngay cả đối với chiến tranh tự vệ:

“Thiệt hại do kẻ xâm lược gây ra cho quốc gia hay cộng đồng các quốc gia phải là lâu dài, nghiêm trọng và chắc chắn; mọi phương thế khác nhằm chấm dứt tình trạng ấy phải được chứng minh là không khả thi hoặc không hiệu quả; phải có những triển vọng thành công nghiêm túc; việc sử dụng vũ lực không được gây ra những tai hại và rối loạn nghiêm trọng hơn điều ác cần loại bỏ. Sức mạnh của các phương tiện huỷ diệt hiện đại phải được đặc biệt lưu ý khi lượng giá điều kiện này.”

Ai có thể phủ nhận rằng nhân loại hôm nay đang đứng trước bờ vực, chính vì các xung đột leo thang và sức mạnh của những “phương tiện hủy diệt hiện đại” này?

Lời nói “không” với chiến tranh được nhắc lại ngày càng mạnh mẽ trong triều đại của Đức Giáo hoàng Phanxicô. Trong Thông điệp Fratelli tutti (2020), ngài viết: “Chiến tranh có thể dễ dàng được lựa chọn bằng cách viện dẫn đủ loại lý do tưởng như nhân đạo, tự vệ hay phòng ngừa, và thậm chí bằng cách thao túng thông tin. Trong những thập kỷ gần đây, mọi cuộc chiến đều được cho là ‘có lý do chính đáng’… Vấn đề là liệu sự phát triển của vũ khí hạt nhân, hóa học và sinh học, cùng với những khả năng ngày càng to lớn mà công nghệ mới mang lại, có khiến chiến tranh mang một sức tàn phá không thể kiểm soát đối với vô số thường dân vô tội hay không. Sự thật là ‘chưa bao giờ nhân loại có quyền lực lớn lao trên chính mình như vậy, nhưng không có gì bảo đảm rằng quyền lực ấy sẽ được sử dụng cách khôn ngoan’. Chúng ta không thể tiếp tục nghĩ rằng chiến tranh là một giải pháp, bởi vì những rủi ro của nó luôn lớn hơn những lợi ích giả định… Đừng bao giờ chiến tranh nữa!”

Vị kế nhiệm của ngài, Đức Giáo hoàng Lêô XIV, đã đặt hòa bình làm một trong những chủ đề trọng tâm của triều đại giáo hoàng của mình. Trước sự điên rồ của các xung đột leo thang và những chi tiêu khổng lồ cho việc tái vũ trang, ngài tiếp tục con đường của các vị tiền nhiệm, kêu gọi hòa bình, đối thoại và thương thuyết với tinh thần vừa thực tế vừa mang tính ngôn sứ. Những cuộc thảm sát dân thường trong những năm gần đây đã làm chấn động lương tâm của hàng tỷ người trên thế giới, những người đang hướng về Giám mục Rôma. Như Chúa Giêsu trong vườn Cây Dầu, Đức Lêô kêu gọi chúng ta “hãy xỏ gươm vào vỏ”. Trong buổi canh thức cầu nguyện ngày 11 tháng 4, ngài nói: “Chúng ta đang đối diện với những lời đe dọa, thay vì lời mời gọi lắng nghe và hiệp nhất.” Ngài giải thích thêm: “Những người cầu nguyện ý thức về giới hạn của mình; họ không giết chóc và cũng không đe dọa giết chóc. Trái lại, cái chết lại thống trị những ai quay lưng với Thiên Chúa hằng sống, khi họ biến chính mình và quyền lực của mình thành một ngẫu tượng câm lặng, mù lòa và điếc lác (x. Tv 115,4–8), để rồi hy sinh mọi giá trị cho nó và buộc cả thế giới phải quỳ lạy. Hãy chấm dứt việc tôn thờ cái tôi và tiền bạc! Hãy chấm dứt việc phô trương quyền lực! Hãy chấm dứt chiến tranh! Sức mạnh đích thực được biểu lộ trong việc phục vụ sự sống.

Lm. Titô Trần Nguyên Lãm

Chuyển ngữ từ: vaticannews.va/en