Tuy nhiên, như Đức Giáo hoàng Lêô XIV nhắc nhở trong sứ điệp Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 60, quyền căn bản này lại dựa trên một điều còn nền tảng hơn nữa: khả năng suy tư của con người. Lời nói không chỉ là âm thanh, nhưng là sự biểu lộ bên ngoài của đời sống nội tâm của chúng ta: lý trí, phán đoán, ký ức và trí tưởng tượng. Khi khả năng suy tư suy giảm, thì khả năng thiết lập những tương quan đích thực và tìm kiếm chân lý cũng suy yếu theo.

Ngày nay, khả năng suy tư này đang bị thách đố hơn bao giờ hết. Các công nghệ số và trí tuệ nhân tạo mang lại những cơ hội chưa từng có cho sáng tạo và kết nối, nhưng đồng thời cũng có nguy cơ làm suy yếu khả năng phân định thực tại, thiết lập tương quan chân thật và suy nghĩ cách tự do của chúng ta.

Chính vì thế, công việc của UNESCO về Hiểu biết Truyền thông và Thông tin (Media and Information Literacy – MIL), được khởi xướng từ nhiều thập niên trước, ngày nay trở thành một trong những ưu tiên giáo dục cấp bách nhất của thời đại chúng ta.

Một di sản trao quyền cho công dân

Cam kết của UNESCO đối với sự Hiểu biết Truyền thông và Thông tin đã có từ rất lâu, trước cả môi trường kỹ thuật số ngày nay. Ngay từ năm 1982, tổ chức này đã góp phần thiết lập Tuyên bố Grunwald về Giáo dục Truyền thông, kêu gọi các chính phủ và các nhà giáo dục trang bị cho công dân “một sự hiểu biết mang tính phê phán về các hiện tượng truyền thông”. Ngay từ thời điểm đó, mục tiêu đã rõ ràng: mọi người ở mọi nơi cần có những năng lực cần thiết để định hướng trong dòng chảy thông tin, biết đặt vấn đề, và sử dụng thông tin một cách an toàn và có đạo đức.

Trong suốt hơn bốn mươi năm qua, UNESCO tiếp tục phát triển chương trình này, mở rộng khái niệm về Hiểu biết Truyền thông và Thông tin để đáp ứng các công nghệ mới, tăng cường hợp tác toàn cầu, và đặt nền tảng trên các quyền con người, tính toàn vẹn thông tin và quản trị các nền tảng kỹ thuật số. Những nhu cầu ngày càng trở nên cấp bách hơn, những hệ lụy ngày càng rõ ràng hơn, và những rủi ro ngày càng mang tính hiện sinh. Tuy nhiên, mục tiêu vẫn không thay đổi: bảo đảm rằng con người vẫn giữ được tự do và khả năng suy tư có tính phê phán.

Vào tháng 10 năm 2025, UNESCO đã đưa thông điệp này lên hàng đầu qua chiến dịch toàn cầu “#AI Can Make Mistakes” (“#AI có thể mắc sai lầm”), được phát động trong Tuần lễ Toàn cầu về Hiểu biết Truyền thông và Thông tin. Chiến dịch nhằm nhắc nhở thế giới rằng, trong thời đại mà trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra các bản tin, các bản tóm tắt nghiên cứu khoa học, hình ảnh và tác phẩm nghệ thuật, không một công nghệ nào có thể thay thế nhu cầu về tư duy phản biện của con người. Chiến dịch này dựa trên những nghiên cứu gần đây cho thấy mức độ nghiêm trọng của thách đố này: các công cụ tìm kiếm dựa trên trí tuệ nhân tạo – vốn ngày càng được nhiều người sử dụng như nguồn thông tin chính – thường xuyên trích dẫn các nguồn tin sai lệch hoặc không đáng tin cậy với tần suất đáng báo động.

Tìm hiểu thực trạng toàn cầu về Hiểu biết Truyền thông và Thông tin

Ngoài chiến dịch trên, trong năm 2025, UNESCO đã củng cố cơ sở bằng chứng của mình bằng cách tiến hành phân tích toàn cầu đầu tiên về Hiểu biết Truyền thông và Thông tin trên tất cả các quốc gia thành viên. Nghiên cứu này cung cấp một nền tảng quan trọng để nắm bắt cách thức sự Hiểu biết Truyền thông và Thông tin được tích hợp vào các hệ thống giáo dục quốc gia và chính sách công trên toàn thế giới. Kết quả cho thấy có những tiến bộ đáng kể – với 43% quốc gia đã đưa nội dung này vào chương trình học quốc gia – nhưng đồng thời cũng phơi bày những khác biệt sâu sắc giữa các khu vực. Trong khi khoảng 91% các quốc gia ở châu Âu và Bắc Mỹ đã tích hợp nội dung liên quann đến MIL vào chương trình giáo dục, thì ở nhiều khu vực khác, mức độ phát triển còn hạn chế, cho thấy sự chênh lệch địa lý rõ rệt, càng trầm trọng hơn bởi khoảng cách số.

Hơn nữa, nghiên cứu này làm nổi bật nhiều thách đố mang tính hệ thống, vốn vẫn đang cản trở việc triển khai hiệu quả trên toàn cầu. Thứ nhất, sự nhầm lẫn giữa Hiểu biết Truyền thông và Thông tin với các kỹ năng số cơ bản vẫn còn phổ biến: nhiều quốc gia tập trung bó hẹp vào các năng lực kỹ thuật, bỏ qua các kỹ năng tư duy phản biện và nhận thức về thuật toán – vốn làm nên yếu tố cốt lõi của khung sườn về Hiểu biết Truyền thông và Thông tin của UNESCO. Thứ hai, các nỗ lực lồng ghép MIL như một chủ đề xuyên suốt thường dẫn đến việc triển khai thiếu hiệu quả, do học sinh hiếm khi được đánh giá về các năng lực này và việc truyền đạt nội dung phụ thuộc quá nhiều vào từng giáo viên. Thứ ba, sự thay đổi công nghệ nhanh chóng, đặc biệt là sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo và các hệ sinh thái số không ngừng biến đổi, đang vượt xa tốc độ phát triển chương trình học và đào tạo giáo viên. Cuối cùng, phân tích chỉ ra sự chuyển dịch gánh nặng trách nhiệm sang phía người dùng, khi một số môi trường chính sách nhấn mạnh sự Hiểu biết Truyền thông và Thông tin như một giải pháp nhằm xây dựng khả năng chống chịu trước nội dung có hại, trong khi bỏ qua trách nhiệm giải trình của các nền tảng số và việc quản trị rộng hơn đối với các hệ sinh thái thông tin.

Nhìn chung, những phát hiện này cho thấy rằng mặc dù sự công nhận toàn cầu về tầm quan trọng của Hiểu biết Truyền thông và Thông tin đang ngày càng được nâng cao, việc triển khai vẫn còn manh mún và bất bình đẳng. Điều này củng cố vai trò chiến lược mà UNESCO cần tiếp tục đảm nhận trong việc hỗ trợ các quốc gia thành viên, nhằm đảm bảo rằng mọi xã hội đều có thể nuôi dưỡng các năng lực tư duy phản biện cần thiết để điều hướng trong các hệ sinh thái thông tin phức tạp ngày nay.

Củng cố tính toàn vẹn thông tin trong thời đại AI

Để đáp ứng những đòi hỏi toàn cầu này, UNESCO đã UNESCO đã tăng cường các nỗ lực nhằm củng cố tính toàn vẹn thông tin trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo. Ở cấp độ quy chuẩn, Tổ chức này hỗ trợ các quốc gia thành viên trong việc tích hợp Hiểu biết Truyền thông và Thông tin vào các chính sách quốc gia, hệ thống giáo dục và các chiến lược chuyển đổi số. Hiện nay, hàng chục quốc gia thành viên đang hợp tác với UNESCO để lồng ghép MIL vào chương trình học và các cơ sở đào tạo giáo viên – một bước tiến nhằn phát triển trực tiếp phản ánh lời kêu gọi của Đức Giáo hoàng Lêô XIV về một nền giáo dục giúp hình thành khả năng phân định và sử dụng công nghệ một cách khôn ngoan và có trách nhiệm nơi giới trẻ.

Nhưng công việc của UNESCO không chỉ dừng lại ở cấp độ chính phủ. Thông qua Liên minh MIL Toàn cầu, UNESCO sử dụng sức mạnh quy tụ của mình để tích cực huy động một cộng đồng đa bên liên quan, bao gồm xã hội dân sự, các tổ chức thanh niên, thư viện, trường đại học, cơ quan quản lý, thành phố và các cơ quan truyền thông. Nhận thức được tầm ảnh hưởng ngày càng tăng của các nhà sáng tạo nội dung trực tuyến, UNESCO cũng đã khởi động một sáng kiến toàn cầu nhằm trang bị cho các nhà sáng tạo nội dung và người có tầm ảnh hưởng các kỹ năng Hiểu biết Truyền thông và Thông tin. Tương tự, sự hợp tác của Tổ chức này với các nền tảng số nhằm mục tiêu tăng cường việc trao quyền cho người dùng ngay từ khâu thiết kế, cải thiện các giải pháp kỹ thuật số để trao quyền cho người dùng thông qua tính minh bạch hoặc khả năng giải thích, bổ sung cho các phương thức xây dựng năng lực truyền thống. Một lĩnh vực công việc mới cũng tập trung vào việc hỗ trợ các gia đình bằng cách trang bị cho bậc phụ huynh các công cụ để hướng dẫn con cái biết định hướng an toàn và có tư duy phản biện trong các không gian thông tin được vận hành bởi trí tuệ nhân tạo. Những nỗ lực đa ngành này được củng cố hàng năm thông qua Tuần lễ MIL Toàn cầu, tiếp cận hàng triệu người trên toàn thế giới và nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của tư duy phản biện và thông tin như một tài sản công.

Khi trí tuệ nhân tạo đang định hình lại cách chúng ta giao tiếp và hiểu về thế giới, trách nhiệm chung của chúng ta là đảm bảo rằng con người vẫn là trung tâm của đổi mới kỹ thuật số. Hiểu biết Truyền thông và Thông tin là một phần của sự bảo vệ này: nó bảo vệ khả năng tư duy rõ ràng của chúng ta, lựa chọn cách tự do, kết nối chân thực và nhận ra chân lý giữa muôn vàn nhiễu loạn. Bằng cách hợp tác cùng nhau, UNESCO và Tòa thánh có thể giúp đảm bảo rằng đổi mới công nghệ vẫn luôn hướng đến sự gặp gỡ, liên đới và tìm kiếm sự thật. Trong suốt hành trình chung này, chúng ta tái khẳng định rằng ngay cả trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, việc truyền thông của chúng ta vẫn phải tiếp tục phản chiếu ánh sáng, sự tìm tòi và sáng tạo, những điều mà không một cỗ máy nào có thể thay thế được.

Tác giả: Mariya Gabriel,

Trợ lý Tổng Giám đốc phụ trách Truyền thông và Thông tin, UNESCO

Nguồn: L’Osservatore Romano